آموزش تشخیص فیروزه اصل از تقلبی؛ از رنگ و رگه‌ها تا آزمایش تخصصی

برای تشخیص فیروزه اصل از تقلبی باید بدانید فیروزه اصل سختی بالایی دارد و برخلاف نمونه‌های پلاستیکی یا رنگ‌شده، با کشیدن تیغه چاقو روی پشت آن خراش برنمی‌دارد. فیروزه طبیعی دارای خلل‌وفرج ریز میکروسکوپی و طبعی سرد است، در حالی که بدل‌ها معمولاً بافتی نرم، روغنی و وزنی سبک‌تر دارند. اگر می‌خواهید با ۴ روش تست تخصصی و تفاوت سنگ‌های هولایت و مگنزیت با فیروزه طبیعی آشنا شوید، در ادامه همراه ما باشید.

فیروزه چیست؟

فیروزه یک ماده معدنی مات است که در طیف رنگی آبی، سبز مایل به آبی، سبز و سبز مایل به زرد یافت می‌شود. این سنگ سالیان سال است که به‌عنوان یک سنگ قیمتی گرانبها در ساخت جواهرات مختلف به‌کار می‌رود. در مناطق خشک و بایر که آب‌های زیرزمینی اسیدی و غنی از مس به سمت پایین نفوذ می‌کنند و با مواد معدنی حاوی فسفر و آلومینیوم واکنش نشان می‌دهند، نوعی فرآیند رسوبی اتفاق می‌افتد. نتیجه این فرآیند، ترکیبی متخلخل، نیمه شفاف و مات از فسفات مس هیدراته و آلومینیوم است.

شاید این سنگ، درخشش و شفافیت سنگ‌های قیمتی شفاف، مانند یاقوت، زمرد و یاقوت کبود را نداشته باشد؛ اما تاریخچه غنی و رنگ جذابش، آن را به گوهری محبوب تبدیل کرد تا جایی که مردم آن را بسیار ارزشمند می‌دانند. منبع سنتی برای رنگ اصلی این سنگ قیمتی که گاهی با آبی روبنی یا آبی آسمانی توصیف می‌شود، منطقه نیشابور ایران است.

تاریخچه فیروزه

فیروزه، سنگ تولد ماه دسامبر و یکی از هدیه‌های سنتی در جشن‌های پنجمین و یازدهمین سالگرد ازدواج است. این گوهر زیبا از دوران باستان تا کنون جایگاه ویژه‌ای در میان سنگ‌های قیمتی داشته است. پیشینه‌ی آن به بیش از ۶۰۰۰ سال قبل از میلاد مسیح در شبه‌جزیره سینا در مصر بازمی‌گردد؛ جایی که مصریان باستان از آن برای تزئین جواهرات و اشیای مقدس استفاده می‌کردند. واژه‌ی «فیروزه» از کلمه فرانسوی Turquoise به معنای «ترکی» گرفته شده است، زیرا نخستین بار از طریق ترکیه به اروپا راه یافت، در حالی که منشأ اصلی آن ایران بود.

ایران با سابقه‌ای بیش از سه هزار سال در استخراج و تراش فیروزه، همچنان یکی از مهم‌ترین و باکیفیت‌ترین منابع این سنگ در جهان به‌شمار می‌رود. در فرهنگ ایرانی و شرقی، فیروزه همواره به‌عنوان سنگی مقدس و انرژی‌بخش شناخته می‌شود. از دوران باستان تا امروز، فیروزه نمادی از قدرت، خرد و حفاظت معنوی بوده است. پادشاهان و بزرگان ایران باستان، این سنگ را در قالب انگشتر فیروزه مردانه به‌عنوان نشانه‌ای از اقتدار، خوش‌اقبالی و پیوند با نیروهای الهی استفاده می‌کردند؛ سنتی که هنوز هم در میان مردان علاقه‌مند به جواهرات اصیل ایرانی رواج دارد.

در تمدن‌های کهن، از جمله مصر و آزتک‌های آمریکای مرکزی، فیروزه نماد خوشبختی، قدرت و حفاظت در برابر ارواح پلید محسوب می‌شد. فراعنه مصری هنگام دفن، این سنگ گران‌بها را همراه خود قرار می‌دادند تا در زندگی پس از مرگ از آنان محافظت کند. در میان اقوام بومی آمریکا مانند زونی و ناواهو نیز، فیروزه جایگاه مقدسی داشته و در ساخت دستبند، گردنبند، گوشواره و انگشتر به‌کار می‌رفته است.

فیروزه اصل چه ویژگی‌هایی دارد؟

فیروزه فقط یک سنگ آبی خوش‌رنگ نیست، چون ساختاری زنده و ویژه دارد که حسابش را از شیشه و پلاستیک جدا می‌کند. در این بخش، ویژگی‌های کلیدی سنگ فیروزه اصل را برایتان آماده کرده‌ایم:

• سختی بین ۵ تا ۶ در مقیاس موس؛
• بافت مات و کدر؛
• جلا و درخشش مومی یا چینی؛
• رنگ متغیر از آبی آسمانی تا سبز سیبی؛
• همراه با تخلخل و حفره‌های ریز میکروسکوپی.

فیروزه اصل چه رنگی دارد؟

مواد معدنی آبی رنگ، کمیاب هستند و به‌همین دلیل فیروزه توجه بازار سنگ‌های قیمتی را به خود جلب کرده است. بهترین رنگ فیروزه، آبی آسمانی است و این رنگ فیروزه در ایران یافت می‌شود. بعد از رنگ آبی، سنگ‌های سبز مایل به آبی طرفداران بیشتری دارند.

اینجاست که بسیاری افراد به اشتباه می‌افتند؛ چون فکر می‌کنند هر چه آبی‌تر، بهتر! اما طبیعت همیشه بی‌نقص نیست. رنگ فیروزه اصل معمولا سایه‌روشن‌های بسیار ظریفی دارد و مثل رنگ پلاستیکی دیوار، یکدست و تخت نمایان نمی‌شود. اگر سنگی را دیدید که رنگ آبی جیغ و غیرطبیعی دارد و در تمام سطح آن حتی یک نقطه تغییر توناژ رنگی دیده نمی‌شود، باید آژیر خطر در ذهنتان به صدا دربیاید.

تغییر رنگ به خاطر وجود مقدار اندکی آهن است که در ساختار فیروزه جایگزین آلومینیوم می‌شود. یکی از راه‌های تشخیص فیروزه اصل نیشابور این است که هر چه میزان آهن بیشتر شود، رنگ فیروزه به سبز تمایل پیدا می‌کند. معمولا این سنگ زینتی در لیمونیت یا ماسه سنگ غنی از آهن تشکیل می‌شود. این نشانه‌ها بقایای سنگ میزبان فیروزه هستند. گاهی به لکه یا رگه شبیه می‌شوند که به آن‌ها ماتریس می‌گویند.

راز رگه‌های تیره و برنزی چیست؟

این سنگ زینتی معمولاً در لیمونیت یا ماسه سنگ غنی از آهن تشکیل می‌شود. لیمونیت نشانه‌های قهوه‌ای تیره را در فیروزه ایجاد می‌کند، در حالی که ماسه سنگ موجب ایجاد نشانه‌های برنزی در آن می‌شود. این نشانه‌ها بقایای سنگ میزبان فیروزه هستند و می‌توانند شبیه لکه یا رگه باشند که به آن‌ها ماتریس می‌گویند. وجود ماتریس می‌تواند ارزش این سنگ زیبا را کاهش دهد، اما این بدان معنا نیست که فیروزه با ماتریس بی‌ارزش یا غیرقابل فروش می‌شود.

راز ارزش‌گذاری فیروزه

برخی خریداران در صورت وجود جذابیت و تعادل در ماتریس، این گونه از فیروزه را به نمونه‌های ساده ترجیح می‌دهند. فیروزه تار عنکبوتی، یکی از فیروزه‌های ماتریسی است که دارای رگه‌های نازک و ظریف در سراسر این سنگ قیمتی است. این الگوها باعث شده تا تضاد خارق‌العاده‌ای از رنگ‌های تیره با رنگ آبی روشن در این گوهر ارزشمند ایجاد شود. در بازار سنگ‌های قیمتی، فیروزه با کیفیت بالا، سنگ‌های فاقد ماتریس هستند که بالاترین ارزش را دارند. گوهرهای دارای ماتریس تار عنکبوتی جذاب نیز از نظر ارزش در رتبه دوم قرار می‌گیرند.

تشخیص معدن سنگ از روی ظاهر آن

بعضی منابع استخراج فیروزه، سنگی با رنگ و ظاهر مشخص دارند؛ به‌عنوان مثال معدن زیبای خفته با فیروزه آبی روشن و بدون ماتریس شناخته می‌شود. بسیاری از فیروزه‌های معدن Kingman آبی روشن با شبکه عنکبوتی ماتریس سیاه رنگ هستند. معدن Morenci دارای مقادیر زیادی فیروزه آبی تیره همراه با پیریت در ماتریس است. بیشتر فیروزه Bisbee رنگ آبی روشن با ماتریس قهوه‌ای شکلاتی دارد. تمام این نشانه‌ها می‌تواند در تشخیص فیروزه اصل کاربرد داشته باشد.

روش‌های خانگی تشخیص فیروزه اصل

شما برای خرید انگشتر فیروزه و اجرای روش‌های شناسایی نگین اصل از تقلبی، نمی‌توانید آزمایشگاه سیار با خودتان ببرید. پس چاره چیست؟ استفاده از چند ترفند که ما در جواهرات شرافت آن را «جعبه ابزار تشخیص خانگی سنگ اصل از تقلبی» می‌نامیم. البته این هشدار را از ما داشته باشید که باید جانب احتیاط را در اجرای این نکته‌ها رعایت کنید، وگرنه به سنگ اصل هم آسیب می‌زنید! اما قبل از انجام تست‌ها، باید بدانید فیروزه طبیعی در بازار به سه شکل اصلی دیده می‌شود:

• تازه استخراج شده (Raw): این قطعات معمولا برای ساخت جواهرات استفاده نمی‌شوند، چون بسیار شکننده هستند و بدون پایه نگهدارنده خرد می‌شوند.
• تثبیت شده (Stabilized): این‌ها فیروزه اصل هستند که برای دوام بیشتر، در موم یا اپوکسی خیسانده شده‌اند. این کار باعث می‌شود سنگ در برابر ضربه و تغییر رنگ مقاوم شود و در جواهرسازی بسیار رایج است.
• رنگ شده و ترمیم شده (Dyed): برخی فیروزه‌های کم‌کیفیت را رنگ می‌کنند تا خوش‌رنگ‌تر شوند. تست‌های خانگی ما بیشتر برای تشخیص این مورد و نمونه‌های پلاستیکی کاربرد دارند.

بیشتر بخوانید: راهنمای خرید انگشتر فیروزه

همین اول کار بگوییم برخی فیروزه‌های جعلی را به راحتی می‌توان از راه مشاهده یا اندازه‌گیری وزن تشخیص داد. می‌پرسید چرا؟ چون برخی از فیروزه‌های تقلبی از پلاستیک، اپوکسی یا رزین ساخته می‌شوند و تفاوت وزن آن‌ها با فیروزه‌های اصل کامل مشخص است.

تست سوزن داغ

روش تشخیص فیروزه اصل در چنین مواردی داغ کردن یک سنجاق و قرار دادن آن روی سطح سنگ مورد نظر است. اگر بوی پلاستیک به مشامتان خورد، یعنی سنگی که در دست دارید، پلاستیک فشرده است، نه فیروزه. البته این تست مخرب است. اگر فروشنده اجازه داد، این کار را پشت نگین انجام دهید. اگر سنگ اصل باشد، هیچ اتفاقی نمی‌افتد یا فقط کمی دوده می‌گیرد که پاک می‌شود.

تست حلال‌ها

آزمایش دیگر برای تشخیص فیروزه اصل، قرار دادن قطعه در یک حلال قوی مثل استون است. اگر گوش پاک کن آغشته به استون را با فشار روی بخشی از سنگ بکشید و پنبه آبی شد، بلافاصله دست نگه دارید. شما با یک سنگ رنگ شده طرف هستید.

بررسی عمق رگه‌ها

در فیروزه، هولایت و مگنزیت تا عمق سنگ ادامه پیدا می‌کنند؛ اما اگر رگه‌ها و خطوط روی سنگ نقاشی شده باشند، به احتمال زیاد وقتی با ناخن روی آن‌ها می‌کشید، از بین می‌روند. در نمونه‌های مصنوعی بی‌کیفیت، رگه‌ها با چاپگر روی سنگ چاپ شده‌اند و اگر با ذره‌بین نگاه کنید، بافت پیکسلی یا جوهری دارند.

تست شکستن سنگ

اگر سنگ مورد نظر را شکستید و دیدید وسط آن سفید رنگ است، به احتمال زیاد این سنگ هولایت یا مگنزیت بوده که رنگ شده است، زیرا فیروزه به رنگ آبی یا آبی متمایل به سبز است و درون سنگ سفید نیست. همچنین در صورتی که احساس کردید رنگ آبی به صورت ثابت و یکنواخت در کل سنگ پخش شده، به احتمال زیاد با یک فیروزه تقلبی روبه‌رو هستید؛ اگرچه ممکن است تعدادی از آن‌ها اصل باشند.

روش‌های علمی و تخصصی شناسایی فیروزه

گاهی‌اوقات چشم غیرمسلح برای تشخیص حقیقت کافی نیست و باید پای علم را وسط کشید. گوهرشناسان ما در جواهرات شرافت، از ابزارهای دقیقی برای برملا کردن هویت سنگ استفاده می‌کنند. آگاهی از خصوصیات فیزیکی نقش مهمی در تشخیص فیروزه اصل نیشابور دارد و این جدول، زبان مشترک تمام آزمایشگاه‌های دنیاست.

لازم به ذکر است تغییرات آب‌وهوایی می‌تواند خصوصیات فیزیکی نگین فیروزه را به میزان قابل توجهی تغییر دهد. فیروزه‌ای که در معرض هوا قرار گرفته، شاید رنگ مطلوبی داشته باشد، اما از سختی و دوام آن کاسته شده است. به همین دلیل این فیروزه را نمی‌توان به‌صورت گنبدی یا مهره برش داد. در تشخیص فیروزه اصل نیشابور لازم است بدانید که فیروزه‌های کهنه اغلب خرد می‌شوند و از آن‌ها برای ساخت فیروزه کامپوزیت استفاده می‌شود.

انواع فیروزه در بازار و سطح ارزش آن‌ها

همه فیروزه‌ها یکسان خلق نشده‌اند! در بازار جواهرات، اصالت و معدن سنگ، تعیین‌کننده قیمت نهایی هستند. شناخت خاستگاه سنگ به شما کمک می‌کند تفاوت فیروزه میلیونی نیشابور را با نمونه‌های ارزان قیمت چینی متوجه شوید.

باید بدانید که منابع فیروزه در جهان بسیار محدود هستند و تنها 5 منطقه اصلی وجود دارند که مقدار قابل توجهی از این سنگ را تولید می‌کنند. از آنجا که بیشتر معادن رو به اتمام هستند و استخراج فیروزه باکیفیت اغلب به روش‌های سنتی و غیرمکانیکی انجام می‌شود، ارزش این گوهر روزبه‌روز در حال افزایش است. بنابراین، شناخت منشأ فیروزه، معیاری حیاتی برای تخمین قیمت و اصالت آن به‌شمار می‌رود. در جدول زیر، با غول‌های تولیدکننده فیروزه در جهان آشنا می‌شوید.

بیشتر بخوانید: انواع فیروزه عجم نیشابور

تفاوت فیروزه اصل با سنگ‌های مشابه و تقلبی

شاید در بازار جواهرات، چشمتان به سنگ‌هایی به رنگ آبی آسمانی با پوششی نیمه براق خورده باشد و فکر ‌کنید که همه آن‌ها فیروزه هستند. اما اشتباه نکنید! این‌ها بازیگران نقش بدل هستند که گریم شده‌اند.

برخی از آن‌ها به احتمال زیاد یکی از دو ماده معدنی هولایت یا مگنزیت را دارند که به طرز ماهرانه‌ای به رنگ‌هایی شبیه فیروزه درآمده‌اند. در این صورت، حتی در نگاه اول تشخیص فیروزه اصل برای افراد متخصص بسیار سخت می‌شود. در ادامه به معرفی این دو ماده معدنی می‌پردازیم.

• هولایت: این ماده به‌صورت گره‌های سفیدرنگ با رگه‌های خاکستری یا سیاه در لایه‌های گچ پیدا می‌شود و ظاهرش شبیه فیروزه است، اما بسیار نرم‌تر بوده و با تست خراش یا سکه به‌راحتی از فیروزه تشخیص داده می‌شود.
• مگنزیت: کربنات منیزیم است، رنگی شیری و بافتی متخلخل دارد و مانند هولایت به‌راحتی رنگ می‌گیرد؛ به‌همین دلیل یکی از بهترین مواد برای تولید فیروزه رنگ‌شده و فیک محسوب می‌شود.

تفاوت فیروزه اصل و فیروزه رنگ‌شده

گاهی کلاهبرداران به جای استفاده از سنگ‌های دیگر، فیروزه‌های بی‌کیفیت و کم‌رنگ را رنگ می‌کنند تا شبیه نمونه‌های اعلاء شوند. به این نوع سنگ‌ها Dyed Turquoise می‌گویند.

برای تشخیص این مورد و فهم تفاوت فیروزه اصل و تقلبی، باید به تمرکز رنگ دقت کنید. در فیروزه رنگ شده، رنگ آبی داخل درزها، شکاف‌ها و خلل‌وفرج سنگ جمع می‌شود و آن نواحی، تیره‌تر از سطح صاف سنگ به نظر می‌رسند. ازاین‌گذشته، اگر یک تکه پنبه آغشته به استون را روی پشت نگین بکشید، رنگ پس می‌دهد. این در حالی است که فیروزه طبیعی، رنگی ذاتی دارد و با حلال‌های معمولی پاک نمی‌شود.

اشتباهات رایج در تشخیص فیروزه

در مورد روش‌های شناسایی فیروزه اصل از تقلبی، افسانه‌هایی وجود دارند که نسل به نسل چرخیده‌اند و متاسفانه غلط هستند. در این بخش می‌خواهیم چند نمونه از این باورهای اشتباه را دور بریزیم.

• افسانهٔ تار مو و آتش غلط است: گذاشتن تار مو روی سنگ و گرفتن فندک هیچ ارتباطی به تشخیص اصل بودن ندارد. چون سنگ سرد است، مو دیرتر می‌سوزد و این روش فقط سنگ را سیاه می‌کند.
• تغییر رنگ دلیل تقلبی بودن نیست: فیروزه نیشابور سنگی زنده است و در تماس با چربی، مواد آرایشی و کلر استخر به رنگ سبز بدرنگ درمی‌آید. این تغییر رنگ نشانهٔ اصل بودن است، نه تقلبی بودن.
• صاف بودن نشانهٔ پلاستیک بودن نیست: هرچند بسیاری از فیروزه‌ها رگه دارند، اما فیروزه عجمی نیشابور کاملاً صاف و آبی یکدست است و از قیمتی‌ترین انواع محسوب می‌شود. بنابراین صاف بودن دلیل بر فیک بودن نیست و باید بافت و جنس سنگ بررسی شود.

جدول راهنمای روش‌های شناسایی فیروزه اصل از تقلبی

جدول زیر به‌عنوان راهنمای سریعی درباره فرق فیروزه اصل و تقلبی به شما می‌گوید در برخورد با هر نشانه مشکوک، چه واکنشی نشان دهید تا بتوانید درست‌ترین تصمیم را بگیرید.

چرا برای تشخیص قطعی به نظر کارشناس نیاز دارید؟

با تمام این اقدامات، تشخیص فیروزه اصل نیاز به تخصص، تجربه و تجهیزات آزمایشگاهی پیشرفته دارد. بنابراین پیشنهاد می‌کنیم از افراد ماهر و باتجربه در این زمینه کمک بگیرید یا نمونه خود را برای آزمایش به یک آزمایشگاه مجهز ببرید. فیروزه یکی از سنگ‌های قیمتی و زیباست که طرفداران زیادی در سراسر دنیا دارد. مهم‌تر از آن، ایران یکی از اصلی‌ترین منابع فیروزه را دارد که از نظر کیفیت و رنگ، جزو بهترین‌ها است.

سخن پایانی

به‌دلیل محدودیت منابع فیروزه در جهان و تقاضای زیادی که برای آن وجود دارد، نمونه‌های تقلبی این سنگ گرانبها به جای نمونه اصلی به فروش می‌رسد. در چنین شرایطی تشخیص فیروزه اصل اهمیت زیادی دارد. اگر علاقه‌مندان به این گوهر چشم‌نواز بتوانند روش‌های شناسایی فیروزه اصل از تقلبی را یاد بگیرند، می‌توانند با خیال راحت جواهرات مورد نظر خود را خریداری کنند. البته کمک گرفتن از افراد متخصص و باتجربه می‌تواند در این فرایند کمک کننده باشد.

ما در جواهرات شرافت، نه‌تنها فروشنده، بلکه مشاور امین شما در این مسیر هستیم. اگر می‌خواهید لذت داشتن انگشتری با نگین فیروزه نیشابور اصل را تجربه کنید و خیالتان از بابت ضمانت و کیفیت راحت باشد، همین حالا انگشتر فیروزه ما را اینجا ببینید و محصول دلخواهتان را انتخاب کنید.

منبع ++