انواع فیروزه و منشا تشکیل آن؛ راهنمای کامل شناخت فیروزه

برای شناخت انواع فیروزه، لازم است به معدن، رنگ  و طرح سنگ توجه شود. هریک از نگین‌ها بسته به خاستگاه و میزان عناصر مس یا آهن، ارزش و زیبایی متفاوتی دارند؛ برای بررسی دقیق تفاوت‌ها، تشخیص اصالت سنگ و انتخاب بهترین نگین، در ادامه همراه ما باشید.

فیروزه چیست؟

هویت علمی و فیزیکی این گوهر به‌طور خلاصه در ویژگی‌های مشخصی تعریف می‌شود. این سنگ یک کانی از خانواده فسفات‌های آلومینیوم آبدار با فرمول شیمیایی CuAl₆(PO₄)₄(OH)₈·4H₂O است و در گروه سنگ‌های نیمه‌قیمتی قرار می‌گیرد. سختی آن بین ۵ تا ۶ در مقیاس موس بوده و به‌همین دلیل، استحکامی متوسط دارد.

رنگ آبی این گوهر ناشی از حضور عنصر مس در ساختار آن است، در حالی‌ که رنگ سبز معمولاً به‌دلیل وجود آهن یا جایگزینی آن با آلومینیوم به وجود می‌آید. این سنگ عمدتاً در مناطق خشک شکل می‌گیرد و حاصل نفوذ آب‌های غنی از مواد معدنی به شکاف سنگ‌ها و واکنش‌های تدریجی زمین‌شناسی است.

فیروزه چگونه تشکیل می‌شود؟

داستان تولد فیروزه، قصه سفری طولانی و آرام در اعماق زمین است. همه‌چیز در ساخت فیروزه، از نفوذ آب‌های سطحی به لایه‌های زیرین زمین شروع می‌شود. این آب‌ها در مسیر خود، عناصری مثل مس، آلومینیوم و فسفر را از سنگ‌های اطراف در خود حل می‌کنند. محلول به دست آمده، به آرامی در شکاف‌ها و حفره‌های سنگ‌های آتشفشانی یا رسوبی میزبان ته‌نشین می‌شود.

طی میلیون‌ها سال، تحت فشار و دمای مشخص، این مواد معدنی متبلور شده و توده‌های فیروزه را به وجود می‌آورند. به‌همین دلیل است که بیشتر وقت‌ها فیروزه به‌صورت رگه‌ای یا توده‌های گرد در دل سنگ‌های دیگر هویدا می‌شود. کیفیت، رنگ و طرح نهایی هر قطعه، به غلظت عناصر در محلول اولیه و نوع سنگ میزبان بستگی دارد. این روایتی زمین‌شناختی است که در هر نگین به شکلی خاص تکرار می‌شود و به ما انواع سنگ فیروزه را هدیه می‌دهد.

چه عواملی باعث تفاوت انواع فیروزه می‌شوند؟

شاید از خودتان بپرسید چرا دو نگین فیروزه، حتی از یک معدن، تا این حد با هم متفاوتند؟ برای یافتن این پاسخ، باید به جزئیات فرآیند تشکیل این سنگ‌ها سر بزنید؛ چون هر تفاوت کوچکی در محیط، اثر ماندگاری را بر ظاهر سنگ می‌گذارد. درک این عوامل به شما کمک می‌کند تا داستان پشت هر نگین را بهتر بخوانید.

حضور عناصر فلزی در فیروزه

مس، مسئول رنگ آبی آسمانی و آهن، دلیل ایجاد طیف‌های سبز در فیروزه است. هرچه غلظت مس بیشتر باشد، سنگ آبی‌تر و هرچه آهن جایگزین آلومینیوم شود، رنگ به سمت سبز می‌رود. این تفاوت در ترکیب شیمیایی، دلیل اصلی وجود انواع فیروزه با رنگ‌های گوناگون است.

نوع سنگ میزبان

فیروزه در دل سنگ‌های دیگر رشد می‌کند. رگه‌ها و طرح‌هایی که روی فیروزه‌های شجری می‌بینید، در واقع باقی‌مانده‌های سنگ میزبان  هستند. رنگ، طرح و تراکم این رگه‌ها که آن را «شجر» صدا می‌زنند، به‌طور مستقیم به زمین‌شناسی منطقه بستگی دارد.

میزان آب و تخلخل در فیروزه

ساختار فیروزه تا حدی متخلخل است. میزان آب موجود در ساختار بلوری آن بر شفافیت، رنگ و استحکامش اثر می‌گذارد. فیروزه‌هایی که در شرایط خشک‌تر تشکیل شده‌اند، معمولا سخت‌تر و پایدارتر هستند.

شرایط اکسیداسیون سنگ

عمق تشکیل فیروزه و میزان تماس آن با اکسیژن در طول میلیون‌ها سال، بر پایداری رنگ و ساختار نهایی آن تاثیر می‌گذارد. این فرآیندها دست به دست هم می‌دهند تا انواع سنگ فیروزه در نقاط مختلف جهان تفاوت‌های زیبایی با هم داشته باشند.

انواع فیروزه بر اساس معدن

خاستگاه و معدنی که فیروزه از آن استخراج می‌شود، مهم‌ترین شناسنامه آن است. می‌پرسید چرا؟ چون شرایط زمین‌شناسی هر منطقه، اثری بی‌همتا بر محصول نهایی می‌گذارد. به‌همین دلیل، متخصصان این قدرت را پیدا می‌کنند که انواع فیروزه را از روی ویژگی‌های ظاهری‌شان تشخیص دهند. در این بخش می‌خواهیم کمی عمیق‌تر این موضوع را بررسی کنیم.

فیروزه نیشابور

آوازه فیروزه نیشابور، در سراسر جهان پیچیده است؛ حتی ناپلئون بناپارت هم روی تاج همسر دومش نگین‌هایی از فیروزه نیشابوری گذاشت. این فیروزه، معیار کیفیت فیروزه‌های دیگر در دنیا است. بهترین نوع آن، فیروزه عجمی نیشابور است؛ چون رنگ آبی آسمانی یکدست، عمیق و بدون هیچ‌گونه رگه‌ای دارد. سختی بالا و پایداری رنگ، از دیگر ویژگی‌های این گوهر ارزشمند هستند. فیروزه شجری نیشابور هم با رگه‌های منظم و تیره، طرفداران بسیاری دارد.

فیروزه دامغان

این فیروزه که از معدن «باغو» در نزدیکی شهر دامغان استخراج می‌شود، رنگ آبی روشن تا سبز دارد. ویژگی اصلی آن که حسابش را از دیگر فیروزه‌ها جدا می‌کند، وجود لکه‌های سفیدرنگ یا حالتی گچی در ساختار سنگ است. به‌دلیل همین ویژگی‌ها و تخلخل بیشتر نسبت به فیروزه نیشابور، معمولا از نظر تجاری در رده پایین‌تری قرار می‌گیرد؛ اما همچنان در ساخت برخی زیورآلات از آن استفاده می‌شود.

فیروزه کرمان

معادن شهربابک کرمان، یکی از منابع اصلی تامین انواع سنگ فیروزه در ایران هستند. فیروزه کرمان، طیف رنگی وسیعی از آبی تا سبز را پوشش می‌دهد. بسیاری از فیروزه‌های شجری که در بازار می‌بینید و رگه‌های تیره و نامنظم دارند، از این منطقه استخراج می‌شوند.

فیروزه آمریکا

معادن گوناگونی در ایالت‌های آریزونا، نوادا و کلرادو وجود دارند که هریک فیروزه‌ای با مشخصات خاص تولید می‌کنند. فیروزه زیبای خفته (Sleeping Beauty) به‌دلیل رنگ آبی خالص و شباهتش به فیروزه نیشابور شهرت دارد. البته، معدن فیروزه زیبای خفته در آریزونای آمریکا، در ماه آگوست سال ۲۰۱۲ به‌طور کامل تعطیل شد.

فیروزه Kingman هم با رگه‌های تارعنکبوتی و رنگ آبی درخشانش جای خود را در بازار فیروزه جهان باز کرده است. شناخت انواع فیروزه آمریکایی به‌دلیل تنوع زیادش، تجربه بالایی می‌خواهد.

فیروزه تبت و چین

معمولا فیروزه تبت، رنگی متمایل به سبز و شبکه‌ای از رگه‌های تارعنکبوتی تیره دارد. اهالی شرق، در فرهنگ خود ماجراهای زیادی با فیروزه داشته‌اند. در چند سال گذشته، چین هم به یکی از تولیدکنندگان بزرگ انواع سنگ فیروزه تبدیل شد، اما کیفیت محصولات آن‌ها بسیار متغیر است.

انواع فیروزه بر اساس رنگ

رنگ، اولین ویژگی است که در نگین فیروزه توجه شما را جلب می‌کند و بیشترین تاثیر را روی ارزش آن می‌گذارد. طیف رنگی این گوهر، داستان ترکیب شیمیایی آن را بازگو می‌کند؛ مثلا:

فیروزه به رنگ آبی آسمانی

این رنگ که بهترین و باارزش‌ترین رنگ فیروزه است، به‌دلیل وجود درصد بالایی از مس در ساختار سنگ به وجود می‌آید. فیروزه عجمی نیشابور بهترین نمونه برای این رنگ است. هرچه این رنگ زنده‌تر، عمیق‌تر و یکنواخت‌تر باشد، ارزش گوهر بالاتر می‌رود.

فیروزه آبی متمایل به سبز

زمانی که در فرایند تشکیل سنگ، مقداری کمی آهن کنار مس وجود داشته باشد، رنگ آبی کمی به سمت سبز متمایل می‌شود. این رنگ هم طرفداران زیادی دارد و در بسیاری از انواع سنگ فیروزه، از جمله فیروزه کرمان و برخی معادن آمریکا می‌توان آن را یافت.

فیروزه سبز

وقتی در ساختار بلوری سنگ فیروزه، مقدار زیادی آهن یا روی، جایگزین آلومینیوم شوند، رنگ فیروزه را کاملا به سمت سبز تغییر می‌دهند. طیف رنگی فیروزه سبز از سبز روشن تا سبز تیره در نوسان است. با وجود اینکه ارزش آن از فیروزه آبی کمتر است، اما طرفداران خاص خود را دارد. فیروزه تبت یکی از بهترین فیروزه‌های سبز دنیاست.

انواع فیروزه بر اساس طرح

پس از رنگ، طرح و نقش روی سنگ، دومین عامل تعیین‌کننده قیمت در دسته‌بندی ظاهری انواع فیروزه است. این دسته‌بندی به‌طور کلی، نگین‌ها را به دو گروه اصلی تقسیم می‌کند.

فیروزه عجمی

«عجمی» در لغت به معنای غیرعرب و بیگانه است؛ اما در اصطلاح بازار جواهرات ایران، به فیروزه‌ای گفته می‌شود که کاملا خالص، یکدست و بدون رگه یا ناخالصی (شجر) باشد. این نوع فیروزه به‌دلیل کمیابی و زیبایی خالصش، ارزش زیادی دارد. رسیدن به قطعه‌ای فیروزه عجمی با رنگ آبی آسمانی و ابعاد مناسب، اتفاقی نادر است و چنین گوهری نوعی سرمایه ارزشمند محسوب می‌شود. نمونه‌های بی‌بدیلی از این فیروزه در گران‌ترین فیروزه‌های جهان نیز استفاده شده‌اند. با مطالعه مقاله گران‌ترین فیروزه جهان، می‌توانید اطلاعات بیشتری درباره این فیروزه به دست آورید.

بیشتر بخوانید: تفاوت فیروزه عجم و شجر

فیروزه شجری

به فیروزه‌ای که رگه‌هایی از سنگ میزبان را در بافت خود دارد، «شجری» می‌گویند. این رگه‌ها که ماتریکس هم نامیده می‌شوند، معمولا از جنس لیمونیت (قهوه‌ای تا سیاه) یا ماسه‌سنگ (روشن‌تر) هستند. زیبایی فیروزه شجری در طرحی است که این رگه‌ها روی سطح آبی‌رنگ سنگ ایجاد می‌کنند. برای تحلیل انواع سنگ فیروزه شجری، باید نقش‌های طبیعی آن را دقیق بررسی کنید. برای درک بهتر انواع فیروز، چه در طرح و چه در معدن و رنگ می‌توانید به جدول زیر سر بزنید.

چگونه منشا فیروزه را تشخیص دهیم؟

تشخیص دقیق منشا یک قطعه فیروزه، مهارتی است که به سال‌ها تجربه و چشم مسلح نیاز دارد. کارشناس‌های خبره با بررسی دقیق رنگ، عمق آن، نوع ماتریکس و شفافیت سنگ به سرنخ‌های مهمی در این زمینه دست پیدا می‌کنند؛ مثلا رنگ آبی عمیق و خالص، معمولا نشانه‌ای از فیروزه نیشابور است؛ اما تشخیص شبکه تارعنکبوتی با ذرات براق پیریت، شما را به سمت فیروزه کینگمن آمریکا هدایت می‌کند.

با این حال، به‌عنوان یک علاقه‌مند یا خریدار، بهترین و مطمئن‌ترین راه، اعتماد به فروشندگان معتبر و درخواست شناسنامه است. شناسنامه‌های صادر شده توسط آزمایشگاه‌های گوهرشناسی معتبر، اطلاعات دقیقی را در مورد منشا و ویژگی‌های سنگ در اختیار شما قرار می‌دهند. تلاش برای تشخیص انواع فیروزه بدون دانش کافی، شما را دچار اشتباه می‌کند؛ چراکه شباهت‌ها میان محصولات معادن مختلف گاهی بسیار زیاد است.

بیشتر بخوانید: تشخیص فیروزه اصل

سخن پایانی

اکنون با انواع فیروزه، از داستان زمین‌شناختی تولدشان گرفته تا ویژگی‌های خاص هر معدن، آشنا شدید. دنیای فیروزه بسیار گسترده‌تر از آن است که در یک مقاله بگنجد. این راهنما، آغاز مسیر شما برای کشف زیبایی‌های این گوهر آبی‌رنگ است. هر قطعه فیروزه، روایتی خاص از دل زمین است و شناخت انواع سنگ فیروزه، به شما کمک می‌کند تا راوی مناسب داستان خود را بیابید و با اطمینان، قطعه‌ای ماندگار را برای خود یا عزیزانتان برگزینید.

ما در مجموعه جواهرات شرافت با آثاری نفیس و ماندگار، شما را همراهی می‌کنیم تا محصول دلخواهتان را انتخاب کنید. برای مشاهده نمونه‌های بی‌بدیل انگشتر فیروزه زنانه یا انگشتر فیروزه مردانه، کافی است روی عبارت مورد نظر کلیک کنید و تنوع مدل‌های انگشتر فیروزه را ببینید.

البته اگر می‌خواهید به‌صورت یکجا مدل‌ها را مشاهده و مقایسه کنید، با مراجعه به صفحه انگشتر فیروزه می‌توانید اطلاعات هر اثر را ببنید و با مقایسه قیمت‌ها، اثر دلخواهتان را انتخاب کنید.