دُر نجف چیست؟ریشه نام، جایگاه و تاریخچه سنگ در نجف

تاریخچه در نجف به هزاران سال پیش و تمدن‌های بین‌النهرین بازمی‌گردد. این گوهر که در واقع همان کوارتز شفاف است، به واسطه استخراج از خاک مقدس وادی‌السلام، نزد شیعیان نمادی از پاکی و پیوند معنوی با امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) محسوب می‌شود؛ برای بررسی تاریخچه و شناخت انواع نمونه‌های دُر، در ادامه همراه ما باشید.

در نجف چیست؟

درّ نجف اصل یکی از گونه‌های طبیعی کوارتز شفاف است که معمولاً با ظاهر کاملاً بی‌رنگ شناخته می‌شود. این سنگ را می‌توان همان کریستال کوارتز شفاف (Clear Quartz) دانست که هرچه میزان خلوص، جلای شیشه‌ای و بی‌رنگی آن بیشتر باشد، ارزش بیشتری پیدا می‌کند.

درّ نجف‌هایی که از بستر رودخانه‌های منطقه نجف استخراج می‌شوند، معمولاً شفاف‌تر و پاک‌تر از نمونه‌هایی هستند که از سایر نقاط این محدوده به دست می‌آیند. همانند دیگر نقاط جهان، بلورهای کوارتز در نجف نیز از نظر کیفیت، شفافیت و تراکم اینکلوزیون‌ها با یکدیگر تفاوت دارند. انواع در نجف موجود در بازار، عبارتند از:

• در سفید یا بی‌رنگ: این در همان سنگی است که به نام در نجف می‌شناسیم و دارای رنگی شفاف و شیشه‌ای است.
• در حسینی: در حسینی یا در خونی نوعی دیگر از انواع کوارتز به رنگ قرمز کدر یا روشن است. علت نامگذاری این سنگ وجود سایه‌های قرمز رنگ در داخل آن است که یادآور خون امام حسین (ع) می‌باشد. وجود این رگه‌ها به دلیل ترکیبات اکسید آهن در آن است.
• در مویی: در مویی یا در مودار یک سنگ کوارتز شفاف است که رگه‌های سیاهی شبیه موی سر درون آن دارد. این رگه‌های سیاه اینکلوژن از کانی روتیل هستند و به همین دلیل به این سنگ، کوارتز روتیل‌دار هم می‌گویند.

تنوع رنگ‌های دُر باعث شده این سنگ به یکی از محبوب‌ترین انتخاب‌ها برای علاقه‌مندان تبدیل شود. از طیف‌های شفاف تا سرخ و حتی مودار، هر سلیقه‌ای می‌تواند نگینی متناسب با علاقه خود پیدا کند. همین تنوع بالا، انتخاب دُر را به گزینه‌ای ایده‌آل برای علاقه‌مندان به نگین‌های مذهبی تبدیل کرده است.

جایگاه در نجف در فرهنگ اسلامی و شیعه

در نوعی کوارتز شفاف یا سنگ کریستال است. واژه دُر به معنای مروارید است. به سنگ‌هایی که از نجف به دست می‌آید، دُر نجف به معنای مروارید نجف می‌گویند که اشاره به سفیدی و شفافی این سنگ دارد. در نجف سنگی است که در بیابان‌های اطراف شهر نجف عراق به وفور یافت می‌شود. این سنگ بین مسلمانان و بخصوص شیعیان جایگاه ویژه‌ای دارد و روایات زیادی درباره ثواب استفاده از در نجف از امامان معصوم ذکر شده است.

دُر یا کوارتز شفاف از دوران بسیار دور در میان اعراب به عنوان وسیله‌ای تزئینی به کار برده می‌شد. بیابان‌های اطراف شهر نجف در کشور عراق و بخصوص قبرستان وادی السلام، یکی از منابع عمده دُر است. سنگ‌های این منطقه از زمان پیش از اسلام هم بین اعراب شهرت داشته و از آنها برای ساخت زیورآلات استفاده می‌کردند. در آن زمان به خاطر وجود این سنگ‌های درخشان به بیابان‌های نجف، بارق می‌گفتند؛ نامی که امروزه دیگر کاربرد ندارد.

وادی السلام بیابانی بزرگ و وسیع است که بین کوه‌ها و تپه‌ها قرار گرفته و قبرستان وادی السلام که بزرگترین قبرستان جهان است، در این منطقه واقع شده است. در گورستان وادی السلام بیش از 5 میلیون نفر که بسیاری از آنها پیامبران بزرگی مانند حضرت هود (ع)، حضرت نوح (ع) و حضرت آدم (ع) هستند، به خاک سپرده شده‌اند. از طرف دیگر حرم حضرت علی (ع) هم در نزدیکی این قبرستان واقع شده است. به همین دلیل، اهمیت بسیار زیادی برای مسلمانان و بخصوص شیعیان دارد و چه افتخاری بالاتر از این که از گوهری در جواهرات خود استفاده کنید که از خاکی چنین مقدس سرچشمه گرفته شده باشد.

در تاریخچه در پطرس یوسف، کشیش مسیحی لبنانی تبار نقل کرده است که:

“در یکی از شهرهای عراق، بلوری صاف و شفاف یافت می‌شود که از آن انگشتر و وسایل دیگر می‌سازند. این بلور در دوره جاهلیت و صدر اسلام تا دوره عباسی زیاد بود و رفته ‌رفته حسن شهرتش سراسر عراق و خارج آن را فراگرفت و به آن دُرّ نجف گفته می‌شود. از این سنگ، انواع چراغ و لوستر در کشور مصر ساخته می‌شود.”

دکتر عبدالعزیز دوری در این باره بیان کرده است که:

“در برخی دوره‌ها به این ریگ‌های نجف، دُرّ گفته‌اند در حالی‌که بلور و شیشه‌ای ا‌ست که از آن انگشتر و برخی وسایل زینتی ساخته می‌شود. از آنجایی که این سنگ مربوط به نجف است به آن دُرّ نجف گفته می‌شود.”

به همین دلیل، دُر نجف یادگاری معنوی از خاکی مقدس است که هزاران سال تاریخ، ایمان و برکت را در خود جای داده است. پوشیدن انگشتر در برای شیعیان، تداعی‌کننده پیوندی معنوی با نجف اشرف و بارگاه امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) است.

بیشتر بخوانید: نکات مهم در خرید انگشتر در

تاریخچه در از منظر جهانی

سنگ دُر نجف یا همان کریستال کوارتز شفاف یکی از قدیمی‌ترین سنگ‌هایی است که انسان آن را می‌شناسد. این گوهر از خانواده کوارتز (SiO₂) است و معمولاً به رنگ شفاف، سفید یا شیشه‌ای دیده می‌شود. قدیمی‌ترین گزارش‌ها نشان می‌دهد یونانیان باستان این سنگ را «یخ خدایی» می‌نامیدند و باور داشتند یخی است که هرگز آب نمی‌شود. بعدها همین سنگ شفاف در ایران، مصر، بین‌النهرین، سوریه و بسیاری از تمدن‌های دیگر وارد ساخت جواهرات، ظروف و حتی ابزارهای کاربردی شد.

در سراسر تاریخ، بلور شفاف کوارتز نماد پاکی، استقامت، آرامش و انرژی مثبت بوده است. در ایران باستان نیز، تکه‌های شفاف این سنگ را سوراخ می‌کردند و به صورت گردنبند یا طلسم خوش‌شانسی همراه خود نگه می‌داشتند. همچنین جالب است بدانید که برخی از نمونه‌های دُر نجف که از بستر رودخانه‌ها استخراج می‌شوند، به دلیل شفافیت و پاکی بیشتر، ارزش بالاتری دارند.

برای اینکه شناخت این سنگ راحت‌تر شود، جدول زیر مهم‌ترین مشخصات دُر نجف و انواع شناخته‌شده آن را یکجا نمایش می‌دهد:

سنگ دُر از گذشته تا امروز در فرهنگ‌های مختلف جایگاه ویژه‌ای داشته است. در روم باستان از آن برای ساخت جام‌های نوشیدنی استفاده می‌شد؛ در مصر برای تولید شیشه‌های کمیاب و مجسمه‌های کوچک؛ و در تمدن‌های باستانی آمریکا به آن قدرتی جادویی و روحانی نسبت می‌دادند. حتی در اسکاتلند و ایرلند باور داشتند که گوی‌های ساخته‌شده از کوارتز شفاف می‌توانند بیماری دام‌ها را درمان کنند.

در ایران نیز از دوره‌های بسیار قدیم تا قرون اسلامی، دُر نجف به‌عنوان سنگی مقدس و شگون‌آور استفاده می‌شد. نمونه‌هایی از ظروف و مهرهای ساخته‌شده از این سنگ در کاوش‌های شهرهای شوش، قزوین و بین‌النهرین پیدا شده است. همین تاریخچه طولانی باعث شده که دُر نجف امروزه نیز در ساخت انواع انگشترهای زنانه و مردانه به‌عنوان یک سنگ اصیل و انرژی‌بخش به کار رود.

نکته‌ای جالب این است که در بعضی نمونه‌های قدیمی دُر، حتی از آن به‌عنوان عدسی استفاده می‌شد. بلورهای محدب‌شکل کوارتز شفاف در آثار باستانی نینوا نشان می‌دهد که مردم آن دوره از خاصیت بزرگ‌نمایی این سنگ آگاه بوده‌اند.

در دوره رنسانس و پس از آن، مخصوصاً دوران گرجستان و ویکتوریا، کریستال شفاف به یکی از محبوب‌ترین سنگ‌ها در جواهرسازی تبدیل شد. جواهرسازان اروپایی این سنگ را تراش‌کاری می‌کردند و در انگشتر، گردنبند، آویز و حتی دکمه سرآستین قرار می‌دادند. دلیل این محبوبیت، علاوه بر زیبایی، شفافیت و قابل‌تراش بودن آن بود. امروزه نیز دُر نجف همچنان جایگاه ویژه‌ای دارد؛ چه در قالب انگشتر دُر مردانه که نماد قدرت و پاکی است و چه در قالب انگشتر در زنانه که با شفافیت چشم‌نواز خود جلوه‌ای ظریف و معنوی ایجاد می‌کند.

سخن پایانی

دُر نجف از منظر کانی‌شناسی، نوعی کوارتز شفاف (SiO2) با درجه سختی ۷ در مقیاس موس است که به دلیل فرسایش طبیعی در بستر رودخانه‌ها و بیابان‌های نجف، اغلب ظاهری قلوه‌سنگی و مات دارد و پس از تراش، جلای شیشه‌ای خیره‌کننده‌ای می‌یابد. اهمیت تاریخی و مذهبی این گوهر، در باور عموم به جذب انرژی‌های مثبت و دفع بلا ریشه دارد و قدمت استفاده از آن به عنوان طلسم و زینت، از تمدن‌های بین‌النهرین تا دوران اسلامی امتداد یافته است.

منبع +++