تاریخچه و پیشینه چندین هزار ساله سنگ فیروزه در جهان

تاریخچه فیروزه به بیش از ۷۵۰۰ سال پیش بازمی‌گردد، زمانی که برای اولین بار در شبه جزیره سینا در مصر کشف شد. این سنگ قیمتی با نام انگلیسی “Turquoise” از طریق ترکیه به اروپا راه یافت، اما منشأ اصلی آن ایران است. فیروزه از دیرباز در تمدن‌هایی چون مصر باستان، ایران و تمدن‌های بومی آمریکا، در جواهرات، معماری و اشیای مذهبی مورد استفاده قرار می‌گرفت و نمادی از بهشت و خوشبختی محسوب می‌شد. برای بررسی پیشینه و شناخت معادن اصلی این سنگ گرانبها، در ادامه همراه ما باشید.

علت نامگذاری سنگ فیروزه چیست؟

فیروزه که در انگلیسی Turquoise نامیده می‌شود، از یک کلمه فرانسوی به معنی ترکی آمده، زیرا برای اولین بار از طریق ترکیه به اروپا وارد شده، اما منشأ آن ‌ایران است. بیش از 3000 سال است که فیروزه در ‌ایران استخراج می‌شود. هزاران سال است که توسط مصریان باستان برای جواهرات استفاده می‌شده و حتی قطعاتی از آن را با مومیایی‌ها‌ دفن می‌کردند. آزتک‌ها‌ ماسک‌ها‌ی فیروزه‌ای را مد کرده و به جهان معرفی کردند. امروزه بومیان آمریكا، به ویژه مردم زونی و ناواهو، مشهورترین قطعات مانند دستبندهای فیروزه‌ای و نقره‌ای، گردنبندها، انگشترها، گوشواره‌ها‌، آویزها و سگك‌ها‌ی كمربند را در ‌ایالات متحده آمریکا تولید می‌كنند.

معادن باستانی فیروزه

این سنگ قیمتی از دیرباز در معادن متفاوتی یافت می‌شده که در جدول زیر به‌طور دقیق به بررسی آن پرداخته‌ایم:

داستان فیروزه ‌ایران

فیروزه ایرانی بیش از ۴۰۰۰ سال قدمت دارد و بیش از ۲۰۰۰ سال به عنوان “جواهر مشرق” شناخته می‌شده است. این سنگ با رنگ‌های آبی شفاف تا آبی تیره در نیشابور استخراج می‌شود و از مسیر جاده ابریشم به سراسر جهان منتقل می‌شده است.

یافته‌ها‌ی باستان‌شناسی در تاریخچه فیروزه نشان می‌دهد که ساکنان اولیه امپراتوری پارس دانش دقیقی از فیروزه داشتند و از آن برای تزئین خود و همچنین برای اهداف معنوی و متافیزیکی استفاده می‌کردند. ایرانیان این سنگ قیمتی را به عنوان محافظ در برابر مرگ غیرطبیعی، دور گردن یا مچ دست خود می‌بستند. بسیاری معتقد بودند که دیدن‌ این سنگ قیمتی قدرت بینایی آنها را تقویت می‌کند و با قرار دادن یک سنگ کامل بر روی چشم، بیماری‌ها‌ی چشم آنها را درمان می‌کند.

در معماری اولیه‌ ایران، از کاشی‌ها‌ی آبی فیروزه‌ای برای پوشاندن گنبد مساجد استفاده می‌شد، زیرا مردم ‌ایران معتقد بودند که فیروزه نمادی از بهشت ​​روی زمین است. امروزه فیروزه هنوز هم در ‌ایران استخراج می‌شود و همچنان در بین ‌ایرانیان دارای ارزش معنوی بسیار زیادی است، اما میزان استخراج آن به طور قابل توجهی پایین آمده است. فیروزه با کیفیت‌ ایران برای مردم این کشور بسیار ارزشمند است و به همین دلیل یافتن موارد صادراتی بسیار دشوار است.

بیشتر بخوانید: انواع فیروزه

پیشینه فیروزه مصری

اعتقاد بر این است که فیروزه بیش از 7500 سال پیش برای اولین بار در شبه جزیره سینا در مصر کشف شد. پادشاه نبکرپورا توتانخامون “شاه توت” مشهورترین رهبر رهبران مصر، در تابوتی از طلای جامد که با سنگ‌های قیمتی فیروزه، لاجورد، کارنلیان و عقیق تزئین شده بود، به خاک سپرده شد.

بررسی‌های جواهرات شرافت در مورد تاریخچه فیروزه نشان می‌دهد که در محل دفن این پادشاه، ماسک طلای نمادین منبت‌کاری شده با فیروزه وجود داشت. در داخل بسیاری از مقبره‌ها‌ی سلطنتی مصر باستان، فیروزه همراه با پادشاهان و ملکه‌ها‌یی که امیدوار بودند بتوانند آن را به همراه خود به زندگی پس از مرگ خود بیاورند، یافت می‌شود. شبه جزیره سینا، که “کشور فیروزه” نامیده شده است، شش معدن فیروزه دارد که مساحت آنها حدود 650 کیلومتر مربع است و همه در ساحل جنوب غربی شبه جزیره واقع شده‌اند. قابل توجه‌ترین‌ این معادن، سرابیت الخادم و وادی مغاره است.

امروزه استخراج فیروزه در مصر کم است، زیرا اکثر فیروزه‌ها‌ی یافت شده بسیار نرم هستند. اخیراً مصری‌ها‌ کار تثبیت فیروزه را شروع کرده‌اند و موفقیت خوبی در این زمینه به دست آورده‌اند. این امید وجود دارد که با گذشت زمان، شاهد استخراج و تجارت بیشتر فیروزه مصر باشیم.

فیروزه چین در طول تاریخ

استخراج فیروزه چینی به سال 1700 قبل از میلاد یا قبل از آن باز می‌گردد. اگرچه معادن فیروزه در چین وجود داشته است، امابیشتر فیروزه‌ها‌ی مورد استفاده در جهان باستان از ترک‌ها‌، پارس‌ها‌ و مغول‌ها‌ در تجارت از طریق جاده ابریشم تأمین می‌شده و چین منبع اصلی آن نبوده است.

معادن فیروزه چینی معمولاً در استان مشائان و هوبئی یافت می‌شوند. معادن فیروزه در منطقه مشائان شامل معدن Juangcheng، معدن Jinliantong و معدن Labashan است که همه در Zhushan از استان شیان واقع شده‌اند. قابل توجه‌ترین معدن در منطقه معدنی Mashaan معدن Cloud Mountain است. فیروزه با کیفیت در هوبئی، مشائان (نزدیک مغولستان)، استان یونکسیان و ژوشان یافت می‌شود.

تاریخچه فیروزه تبتی

تبتی‌ها‌ بیش از هر سنگ قیمتی دیگری از فیروزه استفاده می‌کنند. در تبت اعتقاد بر این است که فیروزه حاوی قدرت‌ها‌ی متافیزیکی است و خوشبختی را برای حامل خود به ارمغان می‌آورد. همچنین این باور عمومی ‌وجود دارد که فیروزه حاوی قدرت درمانی است. این سنگ قیمتی بسیار معنوی است و اکثر افراد هر روز آن را می‌پوشند.

بیشتر خانه‌ها‌ی تبت دارای یک رنگ فیروزه‌ای، در مکانی مشخص هستند که خانه آنها را از شیاطین محافظت می‌کند. تبتی‌ها‌ از فیروزه در حلقه‌ها‌، دستبندها، گردنبندها، مهره‌ها‌ی مو و به عنوان تزئینات روی کلاه و سایر لباس‌ها‌ استفاده می‌کنند و حتی از گردنبندهای نمدی همراه با فیروزه برای آراستن حیوانات اهلی خود استفاده می‌کنند.

تبت دارای معادن فیروزه می‌باشد که معمولاً یک سنگ بسیار سخت با گچ سبز و مقدار قابل توجهی رگه‌ها‌ی شبیه تار عنکبوت است. فیروزه بسیار مورد احترام تبتی‌ها‌ بوده و آن را در شش درجه رتبه‌بندی می‌کنند که قیمت گران‌ترین آن بسیار بالاتر از طلا است. هر تبتی در طول زندگی خود قطعه‌ای از فیروزه را می‌پوشد یا با خود حمل می‌کند و از هزاران سال قبل در بسیاری از مناطق تبت از فیروزه استفاده می‌شده است.

فیروزه آمریکایی

فیروزه حدود 200 سال پیش از میلاد، توسط سرخپوستان بومی‌ آمریکا در منطقه جنوب غربی آمریکای شمالی کشف شد. درون اکثر مقبره‌ها‌ی باستانی رهبران قبایل، فیروزه آمریکایی پیدا شده است. فیروزه در طول زمان برای بومیان آمریکا بسیار مهم بوده است.

سرخپوستان ناواهو جنوب غربی آمریكا ساخت جواهرات فیروزه‌ای را از حدود سال 1885 آغاز كردند. این جواهرات تقاضای زیادی در جامعه مدرن‌ ایالات متحده و فراتر از آن داشت. اندکی پس از سال 1900 گردشگری در گرند کانیون رواج پیدا کرد و جواهرات فیروزه هدیه اصلی یا سوغاتی بود که گردشگران با خود به خانه می‌بردند.

در سال 1980 بیش از 200 معدن فعال فیروزه در جنوب غربی‌ ایالات متحده وجود داشته و تجارت فیروزه رونق بسیار زیادی داشت. در سال 1985،گروهی از تجار آمریکایی به چین رفتند و منابع عظیمی‌ از فیروزه باارزشی را پیدا کردند که صدها سال توسط چینی‌ها استخراج می‌شد و به دلیل ناخالصی‌ها‌ی موجود در آن اهمیتی برایش قائل نبودند. آمریکایی‌ها‌ آن ناخالصی‌ها‌ (ماتریس تار عنکبوت) را دوست داشتند و فیروزه چینی را فیروزه‌ای طبیعی با بالاترین کیفیت می‌دانستند.

بیشتر بخوانید: گران ترین انگشتر فیروزه

بررسی قدمت فیروزه در ‌ایران

فیروزه ایرانی به‌دلیل رنگ آبی مایل به سبز و سطح صاف بدون رگه، شهرت جهانی دارد. تفاوت اصلی آن با فیروزه معادن آمریکا و مصر، در نبود رگه‌های قهوه‌ای است که به‌علت وجود عناصر آهن و وانادیوم در خاک ایران ایجاد نمی‌شود. ایرانی‌ها نوع کم‌رنگ‌تر و رگه‌دارتر را «فیروزه عربی» می‌نامیدند.

در گذشته فیروزه‌های با رنگ متوسط را «برخانه» و نمونه‌های ممتاز را «انگشتری» می‌خواندند، سنتی که هنوز در ایران ادامه دارد. امروزه، در کنار معادن تاریخی نیشابور، معادن دامغان در استان سمنان نیز از مراکز فعال استخراج این سنگ نیمه‌قیمتی هستند و برخی از باکیفیت‌ترین فیروزه‌های جهان را به بازارهای آسیا، اروپا و آمریکا عرضه می‌کنند.

جایگاه فیروزه در زیورآلات اسلامی

در سراسر جهان اسلام، به‌ویژه در ایران، فیروزه با هنر ظریف قلم‌زنی، رکاب‌سازی و نگین‌تراشی درهم آمیخته و به صورت زیورهایی جاودانه درآمده است.

انگشتر فیروزه زنانه

در فرهنگ اسلامی، زنان از دیرباز برای افزون تقویت روحیه و جلب انرژی‌های مثبت از انگشتر فیروزه بهره می‌بردند. خرید انگشتر فیروزه زنانه، به‌ویژه در سبک‌های صفوی و قاجاری، تجلی‌گاه هنر ایرانی است. این انگشترها معمولاً با رکاب‌های نقره‌ای یا طلایی و نگین‌هایی با رنگ آبی آسمانی ساخته می‌شوند. در متون کهن نیز اشاره شده که نگریستن به فیروزه، موجب شادابی روح و روشنی چشم است؛ از این رو، بسیاری از بانوان مؤمن آن را هم‌چون دعایی در دست می‌دارند.

انگشتر فیروزه مردانه

برای مردان، فیروزه همواره نشانه‌ای از قدرت، ایمان و حمایت الهی بوده است. در میان عالمان و بزرگان دین، به‌ویژه در روایات شیعی، دست کردن انگشتر فیروزه مردانه، نمادی از پیروزی، گشایش در کارها و حفظ از بلا شمرده می‌شود. رکاب‌های دست‌ساز انگشتر فیروزه مردانه معمولاً با طراحی‌های سنگین‌تر و نقوش اسلیمی همراه‌اند تا شکوه و صلابت بیشتری به آن بخشند. این انگشترها نه تنها زینت دست، بلکه یادآور پیوند میان معنویت و اصالت در فرهنگ اسلامی هستند.

سخن پایانی

فیروزه نمادی است از تاریخ، فرهنگ و هنر دست انسان‌های مختلف در طول هزاره‌ها. زمانی که با انگشتر یا گردنبندی از فیروزه روبه‌رو می‌شوید، در حقیقت بخش کوچکی از داستان هزاران ساله این گوهر در دستان شماست. این سنگ نه تنها در جواهرات سلطنتی و تزیینات مذهبی دوران باستان نقش داشته، بلکه امروزه نیز در زیورآلات اسلامی، به ویژه انگشترهای فیروزه زنانه و مردانه، جایگاه ویژه‌ای دارد و به عنوان نمادی از خوشبختی، قدرت و حفظ از بلا شناخته می‌شود.

منبع ++