تاریخچه زمرد، خاستگاه زمرد و پیشینه آن در جواهرات ملی ایران و جهان

آیا می‌دانستید سنگ زمرد یکی از کهن‌ترین و جذاب‌ترین جواهرات تاریخ است که از دل معادن مصر باستان تا کوه‌های کلمبیا راهی طولانی را پیموده تا به دستان ما برسد؟ این سنگ سبز درخشان، قرن‌ها الهام‌بخش پادشاهان، ملکه‌ها و حتی دانشمندان بوده است. در ادامه به سفری تاریخی از دوران کلئوپاترا تا عصر مدرن می‌رویم؛ جایی که رازهای استخراج، تراش و حتی ساخت زمردهای مصنوعی فاش می‌شود. اگر عاشق جواهرات با اصالت هستید، در ادامه همراه ما باشید.

خاستگاه زمرد از مصر باستان تا کنون

زمرد بیش از 3000 سال پیش در جنوب شرقی مصر کشف شد. مصری‌ها، یونانی‌ها و رومی‌ها قرن‌ها در معادن عظیم زمرد کار می‌کردند. امپراتوری‌های روم و بیزانس و بعداً فاتحان اسلامی از معادن مصر در مقیاس صنعتی بهره‌برداری کردند. استخراج معادن با کشف ذخایر کلمبیا متوقف شد و مدت‌هاست که این معادن غیرفعال هستند. امروزه برخی از بهترین زمردهای جهان در کلمبیا استخراج می‌‌شوند.

زمردهای کلمبیا در قرن شانزدهم توسط فاتحان اسپانیایی در معادن دره موزو کشف شد. این زمردها در جهان مشهور بود و به شدت مورد پسند قرار گرفت. زمردهایی مانند Mogul Mughal 217 قیراطی و سنگ زمرد Devonshire (که امروزه در موزه تاریخ طبیعی لندن یافت می‌شود) و توسط امپراطور برزیل به دوک دوونشایر اهدا شد، در دهه 1830 از همین منبع تاریخی به دست آمده‌ است.

پلینی، دانشمند رومی، اولین کسی بود که عنوان کرد زمرد یکی از اعضای خانواده بریل است، اما تا مدت مدیدی کسی حرف او را باور نداشت تا اینکه در اوایل قرن 19 بود که علم حرف او را ثابت کرد. پلینی از اولین کسانی بود که در مورد زمرد نوشت و از رنگ سبز پر جنب و جوش آن تعریف کرد که نشان دهنده آمدن بهار زیبا و امیدوارکننده است.

این سنگ تا 6000 سال پیش در بازارهای باستانی آسیا و اروپا فروخته می‌شده است. در قرن شانزدهم فاتحان اسپانیایی هزاران زمرد را از معادن آمریکای جنوبی غارت کردند. این رویداد، آمریکای جنوبی را روی نقشه سنگ‌های قیمتی قرار داد. از این زمان به بعد، خاندان سلطنتی و اشراف در بسیاری از کشورهای مختلف به دنبال تهیه سنگ‌های زمرد سبز زیبا برای تزئین انگشترها، گردنبندها، دستبندها و تاج‌های خود در آمریکای جنوبی می‌گشتند. آنچه در تاریخچه زمرد مشهود است اینکه، زمرد محبوب خانواده‌های سلطنتی بوده است. کلئوپاترا به خاطر عشق به زمرد مشهور بود. همچنین زمرد بخشی از جواهرات تاج در هند، ایران و روسیه بود.

اگر شما نیز به دنبال انگشتری با وقار و اصالت تاریخی هستید، انگشتر مردانه زمرد همان انتخابی است که زیبایی، شکوه و معنا را یک‌جا در خود دارد.

معرفی معادن زمرد در جهان

کلمبیا بزرگ‌ترین تولیدکننده انواع زمرد در جهان است و ۵۰ تا ۹۵٪ تولید جهانی را در اختیار دارد. سه منطقه‌ی اصلی استخراج آن موزو، کوسکوئز و چیور هستند و نوع کمیاب تراپیچ با نقش‌های پره‌ای در این کشور یافت می‌شود. بعد از این کشور زامبیا دومین تولیدکننده بزرگ است و معادن کاگم نزدیک رودخانه کافوبو، بخش عمده‌ای از زمردهای باکیفیت جهان را تولید می‌کنند. علاوه‌بر این دو کشور، زمرد در نقاط مختلفی از جمله افغانستان، برزیل، روسیه، اتیوپی، ماداگاسکار، آمریکا و کانادا نیز استخراج می‌شود. از مهم‌ترین تولیدکنندگان زمرد در جهان، می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:

زمردهای نامدار در تاریخ

برخی از معروف‌ترین زمردهای کشف شده در جهان، عبارتند از:

Chalk

شفافیت و رنگ عالی نگین انگشتر زمرد زنانه Chalk، آن را در زمره بهترین زمردهای کلمبیایی جهان قرار داده است. این زمرد 37.8 قیراطی یک رنگ سبز عمیق مخملی را به نمایش می‌گذارد که بسیار ارزشمند است. بر اساس افسانه‌ها، زمرد Chalk زمانی گوهر اصلی یک گردنبند زمرد و الماس متعلق به یک مهاراجه‌ی هندی بود. این زمرد در یک حلقه پلاتین و طلا که توسط هری وینستون طراحی شده بود، قرار گرفت و در آنجا با 60 الماس گلابی شکل جمعاً 15 قیراطی احاطه شده است. انگشتر زمرد Chalk، به‌عنوان گران ترین انگشتر زمرد در سال 1972 توسط آقا و خانم O. Roy Chalk به اسمیتسونین اهدا شد و در گالری گوهر موزه ملی تاریخ طبیعی واشنگتن دی سی به نمایش گذاشته شده است.

نیم تاج دوشس آنگولیم ماری ترزه فرانسوی

تاریخچه این نیم تاج نفیس تقریباً به اندازه مالک معروف آن، دوشس آنگولی پیچیده است. ارزش این نیم تاج بسیار زیاد است و ارزش آن، نه تنها به دلیل سنگ‌های استثنائی که برای ایجاد آن استفاده شده می‌باشد، بلکه به دلیل این واقعیت که یکی از معدود جواهرات آن دوره است در حالت اصلی خود باقی مانده است. این نیم تاج در سال 1819 توسط لوئیس آنتوان، دوك آنگولم برای همسرش ماری ترز، دوشس آنگولمه سفارش داده شد. کار نهایی روی نیم تاج در اواخر سال 1819 یا اوایل سال 1820 به پایان رسید. این نیم تاج اکنون در مالکیت موزه لوور درآمده و در آنجا به نمایش گذاشته شده است.

زمرد مغول

حاکمان هند علاقه زیادی به نگین سبز داشتند و عقیده داشتند برای آنها خوش شانسی می‌آورد. یکی از منحصر به فردترین مصنوعات هند زمرد مغول است. زمرد مغول با قدمتی که از سال 1695 شروع شده است، یک گوهر مربع 217.80 قیراطی است که از دو طرف تراشیده شده است. در قسمت جلویی یک خط عربی زیبا مزین به نام حضرت فاطمه و علی(ع) و امامان معصوم وجود دارد. در سمت عقب، یک طرح کنده کاری ناتورالیستی از گل رز است که با گل‌های خشخاش احاطه شده است.

از آنجا که حکام مغول مسلمان سنی بودند، تصور نمی‌شود که طلسم زمرد تراشیده شده مربوط به خود امپراطور باشد، بلکه بیشتر به یکی از افسران وی تعلق داشته است. اعتقاد بر این است که این گوهر در کلمبیا استخراج شده است. زمرد مغول در سال 2001 توسط Christie’s of London در حراجی به قیمت 2.2 میلیون دلار فروخته شد.

کریستال زمرد گینس

کریستال زمرد گینس در معادن زمرد کاسکوئز کشف شد. این زمرد یکی از بزرگ‌ترین بلورهای زمرد با کیفیت – 1759 قیراط است – و بزرگ‌ترین کریستال زمرد در مجموعه زمردهای متعلق به Banco Nacionale de la Republica در بوگوتا، کلمبیا است. اصل نام گینس مشخص نیست، اما کریستال سبز و روشن 1759 قیراطی بدون شک دارای تمام اعتبارهای لازم برای ورود به کتاب رکوردهای جهانی گینس به عنوان بزرگ‌ترین زمرد با کیفیت در جهان حداقل است. رنگ این زمرد، یک رنگ سبز روشن مایل به زرد است که مشخصه زمردهای معادن زمرد کاسکوئز را دارد.

جواهرات سرینگاپاتام (Seringapatam)

یکی از نفس‌گیرترین مجموعه‌های جواهرات زمرد موجود در جهان، جواهرات Seringapatam است که در موزه ویکتوریا و آلبرت انگلیس نگهداری می‌شود. این مجموعه آراسته از گردنبند، سنجاق، دستبند و یک جفت گوشواره قطره‌ای از زمرد، الماس، طلا و پلاتین تشکیل شده است. زمردها در اصل پاداشی بود که به ژنرال سرلشکر انگلیس جورج هریس پس از پیروزی در نبرد سرینگاپاتام هند در 1799 اعطا شد.

زمردها در خانواده باقی ماندند و سرانجام به یک مجموعه جواهرات دیدنی برای همسر لرد هریس چهارم، لوسی آدا تبدیل شدند. این سنگ‌های قیمتی در طول چند سال از شروع ازدواج آنها در سال 1874 تا سال 1887 تبدیل به این مجموعه شدند.

بیشتر بخوانید: خواص زمرد

تاریخچه ورود زمرد‌های مصنوعی

با بررسی تاریخچه زمرد به این نتیجه می‌رسیم که تقلید از سنگ‌های قیمتی فقط مربوط به عصر مدرن ما نیست. در واقع قدمت آن حداقل به مصر باز می‌گردد؛ زیرا گورهای آنها نشان می‌دهد که شیشه برای جایگزینی جواهرات استفاده می‌شده است. سنکا (1 م – 65 میلادی) و پلینی بزرگ (23 میلادی – 79 میلادی)، اولین نویسندگانی بودند که در مورد این کار نوشتند.

در حالی که سنکا فقط اشاره می‌کند که “بعضی اوقات سنگ‌ها را می‌جوشانند تا شبیه زمرد شود”، پلینی گزارشی نسبتاً طولانی را در اختیار ما قرار می‌دهد که در آن روش‌های مختلف تقلید از سنگ‌های قیمتی را توضیح می‌دهد. این سنگ‌های تقلیدی ظاهراً چنان قانع‌کننده بودند که تشخیص آن‌ها از سنگ‌های اصلی مشکل بود.

زمردهای تهیه شده با روش فلاکس

کارول چِتام در دهه‌ی ۱۹۳۰ با استفاده از حلالی ویژه به نام فلاکس، توانست نخستین زمرد مصنوعی را تولید کند. این حلال ترکیبی از اکسیدهای لیتیوم، مولیبدنوم و وانادیوم بود که امکان ذوب و رشد یکنواخت بلورهای زمرد را فراهم می‌کرد. رشد هر بلور قابل فروش حدود یک سال زمان می‌برد. زمردهای تولیدی چتام از نظر شفافیت و دوام، نسبت به نمونه‌های طبیعی برتری داشتند. پس از او، پیر گیلسون نیز از دهه‌ی ۱۹۶۰ زمردهایی با روش مشابه تولید کرد که رشد آن‌ها حدود ۷ ماه طول می‌کشید.

زمردهای تهیه شده با روش هیدروترمال

در دهه‌ی ۱۹۶۰، یوهان لخلایتنر در اتریش و سپس شرکت‌های Linde و Tairus، توانستند زمردهای مصنوعی را با روش هیدروترمال تولید کنند. در این روش، بلورها در فشار و دمای بالا و در محلول‌های اسیدی رشد می‌کنند تا ترکیب و ساختاری شبیه زمرد طبیعی به‌دست آید. زمردهای هیدروترمال از نظر ترکیب شیمیایی بسیار نزدیک به زمرد طبیعی‌اند و امروز، شرکت Tairus در کلمبیا از تولیدکنندگان اصلی این نوع زمرد به‌شمار می‌رود.

بیشتر بخوانید: تشخیص زمرد اصل

زمرد در ایران، از منابع تاریخی تا جواهرات ملی

ایرانیان از دیرباز به سنگ زمرد علاقه زیادی داشته‌اند و به دلیل جایگاه ویژه‌ای که این سنگ در دنیای اسلام دارد، این علاقه بیشتر هم شده است. همان‌طور که گفته شد، زمرد سنگ پادشاهان و اشراف است. بخشی از جواهرات ملی ایران که به این سنگ زیبا و باارزش مزین هستند، به شرح زیر است:

تاج هفت زمرد فرح دیبا

این تاج زمردی منحصر به فرد توسط هری وینستون در سال 1958 و پیش از ازدواج شاه ایران و فرح دیبا ساخته شده است. دقیقاً مانند تاج نورالعین که در همان بازه زمانی به همین منظور ساخته شده بود، ترکیبی از رنگ‌های زرد، صورتی و سفید الماس و سنگ‌های قدیمی از مجموعه تاج ایرانی را در خود جای داده است. پایه نوک تیز به شکل قلب از یک ردیف الماس سفید باگت با پلاتین ساخته شده است که در زیر دو ردیف الماس صورتی و زرد قرار دارد.

تصور می‌شود که این الماس‌ها از قرن نوزدهم هستند و منشأ هندی دارند. بزرگ‌ترین دو قطعه الماس موجود در این تاج عیار 15 دارند. قسمت فوقانی تاج با هفت زمرد بزرگ بیضی شکل و گرد کابوشن تنظیم شده است که احتمالاً از آمریکای جنوبی هستند و قبل از سال 1738 (هنگام حمله نادرشاه به هند) به دست آورده شده‌اند.

اندازه زمردها بین 10 قیراط تا 65 قیراط (برای سنگ بزرگ مرکزی) است و در الماس‌هایی قرار دارند که به احتمال زیاد از آفریقای جنوبی استخراج شده‌اند. یکی از غیرمعمول‌ترین ویژگی‌های این تاج پایه آن است که به صورت خمیده و تقریباً شبیه بال‌های یک پرنده است. فرح اغلب این قطعه را با گردنبند، دستبند و انگشتری که با زمردهای تاج ست بودند، می‌پوشید.

تاج کیانی

تاج کیانی، تاج تاجگذاری سنتی زمان سلطنت قاجار (1925 تا 1796) بود. این تاج از مخمل قرمز ساخته شده است و هزاران سنگ قیمتی بر روی آن قرار گرفته است. تاج کیانی بسیار تزیین شده و دارای 1800 مروارید کوچک است که قطر آنها فقط 7 میلی‌متر است و روی آن دوخته شده‌اند. تقریباً 300 زمرد و 1800 یاقوت دارد. تاج کیانی 32 سانتی‌متر (12.5 اینچ) ارتفاع و 19.5 سانتی‌متر (7.5 اینچ) عرض دارد و هم اکنون در خزانه‌داری ملی ایران در تهران نگهداری می‌شود.

تاج پهلوی

تاج پهلوی برای اولین بار در مراسم تاجگذاری رضاشاه در 25 آوریل 1926 و برای آخرین بار در زمان تاجگذاری فرزند و جانشین وی محمدرضا شاه پهلوی در 26 اکتبر 1967 مورد استفاده قرار گرفت. این تاج در حال حاضر با بقیه جواهرات ایران در موزه جواهرات ایران در تهران به معرض نمایش گذاشته شده است.

قاب تاج پهلوی از مخمل طلایی، نقره‌ای و قرمز ساخته شده است. حداکثر ارتفاع آن 29.8 سانتی‌متر، عرض 19.8 سانتی‌متر و وزن آن نزدیک به 2080 گرم است. 3380 الماس، جمعاً 1،144 قیراط (228.8 گرم)، درون این تاج قرار گرفته‌اند. بزرگترین آنها یک الماس درخشان زرد 60 عیار (12 گرم) است که به طور مرکزی در یک آفتاب از الماس سفید قرار می‌گیرد. تاج پهلوی شامل پنج زمرد قابل اندازه‌گیری است (جمعاً 200 قیراط (40 گرم)) که بزرگ‌ترین آنها تقریباً 100 قیراط (20 گرم) است و در رأس تاج قرار دارد. 369 مروارید طبیعی تقریباً یکسان در سه ردیف این تاج قرار گرفته‌اند.

سپر نادرشاه

سپر نادرشاه همان است که نادر شاه در جنگ‌های خود از آن استفاده می‌کرد و بعداً در زمان فتحعلی شاه به احترام دستاوردهای نادر شاه، با سنگ‌های قیمتی پوشانده شد. خود سپر احتمالاً از پوست کرگدن ساخته شده است. سنگ‌های قیمتی که سپر را تزیین کرده‌اند شامل: زمرد، الماس، اسپینل قرمز و یاقوت است. لبه خارجی سپر با یک نوار جامد زمرد مربع پوشیده شده است. اسپینل بزرگ قرمز در مرکز از بزرگ‌ترین سنگ‌های شناخته شده در جهان است و چهار زمرد (حدود 45-55 سی تی) اسپینل را احاطه کرده‌‌اند.

سخن پایانی

زمرد، یکی از ارزشمندترین جواهرات تاریخ است که از هزاران سال پیش تا امروز جایگاه خود را در فرهنگ، جواهرسازی و علم حفظ کرده است. از معادن مصر باستان تا ذخایر غنی کلمبیا و زامبیا، این سنگ همواره نماد قدرت، عشق و جاودانگی بوده است. بسیاری از عالمان و بزرگان، استفاده از جواهرات زمردنشان مانند انگشتر زمرد را نشانه‌ای از وقار، ایمان و خرد می‌دانند. پیشرفت‌های علمی در قرن بیستم، مانند روش‌های فلاکس و هیدروترمال، راه را برای تولید زمردهای مصنوعی گشود و این امکان را فراهم کرد تا زیبایی بی‌نقص این سنگ برای همه در دسترس باشد. امروزه زمرد، چه طبیعی و چه مصنوعی، نه‌تنها به عنوان یک جواهر گران‌بها بلکه به عنوان میراثی از تاریخ، هنر و علم شناخته می‌شود.

منبع +++