تاریخچه عقیق؛ همه چیز درباره سنگ عقیق و تاریخچه چندین هزار ساله آن!

تاریخچه عقیق به دوران باستان بازمی‌گردد؛ نام آن از رودخانه “آچاتس” در سیسیل گرفته شده و در تمدن‌های یونان، روم و مصر برای کنده‌کاری، زیورآلات و خواص درمانی استفاده می‌شد. این سنگ در اسلام از جایگاه بسیار والایی برخوردار است و به عنوان اولین کوهی که به وحدانیت خدا و نبوت پیامبر(ص) شهادت داد، شناخته می‌شود. برای آشنایی کامل با پیشینه این گوهر در جهان و روایات معصومین (ع) درباره آن، ادامه این مطلب را مطالعه کنید.

تاریخچه عقیق در جهان، نام‌گذاری و کشف اولیه عقیق

سنگ عقیق که در زبان انگلیسی به آن Agate گفته می‌شود، نام خود را از رودخانه‌ای در جزیره سیسیل گرفته است. یونانیان باستان این رودخانه را Achates می‌نامیدند. طبق شواهد تاریخی، تئوفراستوس، فیلسوف و طبیعت‌شناس یونانی، در قرن ۳ تا ۴ قبل از میلاد این سنگ زیبا را در ساحل رودخانه‌ای به نام دیریلو (Drillio) کشف کرد. به همین دلیل، نام «عقیق» توسط او انتخاب و ثبت شد.

در همان دوره (حدود ۳۰۰ سال ق بل از میلاد)، مقادیر قابل‌توجهی از عقیق در این منطقه استخراج شد و این سنگ به‌تدریج جایگاه ویژه‌ای در میان فرهنگ‌ها و تمدن‌های باستانی پیدا کرد.

فرآیند شکل‌گیری و ویژگی‌های طبیعی عقیق

عقیق یک سنگ نیمه‌قیمتی است که از خانواده کانی‌های کوارتز با فرمول شیمیایی SiO₂ محسوب می‌شود. این سنگ به دلیل ساختار میکروکریستالی خود، ظاهری لایه‌لایه و زیبا دارد که رنگ‌ها و نقش‌های متفاوتی را در دل خود جای داده است.

• عقیق معمولاً در سنگ‌های آتشفشانی و حفره‌های آن‌ها شکل می‌گیرد.
• فرآیند تشکیل آن زمانی آغاز می‌شود که آب غنی از سیلیس به‌آرامی در حفره‌های کوچک سنگ‌ها نفوذ می‌کند.
• به‌مرور زمان، این حفره‌ها از سیلیس پر می‌شوند و لایه‌های متعددی از میکروکریستال‌ها تشکیل می‌شود.
• تنوع رنگ‌های عقیق به علت تغییر دما، فشار و مواد معدنی در هنگام شکل‌گیری آن است.

این ویژگی‌ها باعث می‌شود که هر قطعه عقیق، مانند یک اثر هنری منحصربه‌فرد باشد.

کاربردهای عقیق در طول تاریخ و تمدن های باستان

عقیق در طی قرن‌ها نقش‌های مختلفی در زندگی بشر ایفا کرده است؛ از استفاده در جواهرات و معماری گرفته تا ابزارهای زینتی و حتی دارویی.

دوران باستان و افسانه‌ها

• یونانیان و مصریان باستان از عقیق برای ساخت زیورآلات و طلسم‌های محافظتی استفاده می‌کردند.
• در افسانه‌های یونانی، عقیق با الهه گایا (مادر زمین) و الهه شب (Nyx) مرتبط دانسته می‌شد.
• گفته شده میتریدات، پادشاه یونان، مجموعه‌ای عظیم از ۴۰۰۰ گلدان عقیق داشته است.
• مصریان قدیم معتقد بودند که استفاده از عقیق خاکستری در اطراف گردن می‌تواند از دردها و آسیب‌ها جلوگیری کند.

تمدن‌های دیگر

• در بابل، عقیق به‌عنوان سنگی برای قدرت و محافظت استفاده می‌شد.
• چینیان باور داشتند که عقیق باعث تعادل انرژی یین و یانگ در بدن می‌شود و به رفع حسادت و ترس کمک می‌کند.
• رومیان باستان، عقیق را با الهه‌هایی مانند Aurore (الهه سحر) و Bona Dea (الهه محافظ زنان) مرتبط می‌دانستند.

تاریخچه عقیق در ایران و خاورمیانه

در ایران باستان، عقیق جایگاه ویژه‌ای داشت. از کاربردهای عقیق در ایران و خاورمیانه، موارد ذیل است

• به‌عنوان تب‌بر طبیعی استفاده می‌شد.
• گفته می‌شود برای رفع تشنگی، عقیق را در دهان قرار می‌دادند.
• جادوگران پارسی از سوزاندن عقیق برای متوقف کردن طوفان‌ها استفاده می‌کردند.

تاریخچه عقیق در اروپا و دوران مدرن

در زمان جولیوس سزار، معادن بزرگ عقیق در کنار رودخانه ناهه (Nahe) آلمان کشف شد. این منطقه بعدها به مرکز تراش و رنگ‌آمیزی عقیق اروپا تبدیل شد و همچنان تا به امروز شهرت خود را حفظ کرده است.

• در دوران ملکه ویکتوریا، جواهرات ساخته‌شده با عقیق اسکاتلندی بسیار محبوب شد.
• در قرن ۱۹ و ۲۰، با کشف ذخایر عظیم عقیق در برزیل، صنعت عقیق دوباره در اروپا رونق گرفت.

اهمیت اقتصادی و هنری عقیق

شهر ایدار-اوبرشتاین آلمان به‌عنوان قلب صنعت تراش سنگ‌های قیمتی شناخته می‌شود. این منطقه در قرن ۲۰ با فناوری‌های نوین، توانست در رنگ‌آمیزی شیمیایی عقیق پیشرو شود و با کشورهایی مانند هند رقابت کند.

• در اوایل قرن بیستم، بیش از ۱۵۰ کارگاه تراش سنگ در این شهر فعالیت می‌کردند.
• امروزه نیز عقیق‌های وارداتی از برزیل و آفریقا در این منطقه پردازش می‌شوند و به سراسر دنیا صادر می‌گردند.

عقیق نه‌تنها به‌دلیل زیبایی خیره‌کننده‌اش، بلکه به‌خاطر کاربردهای فرهنگی، دارویی و هنری، از دیرباز تا امروز در میان مردم محبوب بوده است. این سنگ نماد قدرت، تعادل و محافظت شناخته می‌شود و همچنان الهام‌بخش جواهرسازان و هنرمندان جهان است.

پیشینه سنگ عقیق یمنی

یکی دیگر از معادن مرغوب و باستانی عقیق در جهان، عقیق یمن است که به آن عقیق یمنی گفته می‌شود. یمن از زمان‌ها‌ی بسیار قدیم به تجارت عقیق و دیگر سنگ‌ها‌ی قیمتی مانند یشم معروف بوده است، اما تجارت عقیق در این کشور شهرت بیشتری پیدا کرده است.

نام العقیق از اصطلاح “آق النخیل” گرفته شده است که به معنی “پرورش میوه درختان خرما” است. در واقع، رنگ عقیق به رنگ میوه نخل شباهت دارد و بسیاری از انواع آن، بر اساس مراحل رسیدن میوه نخل، نامگذاری شده‌اند: ال-یانا و ال-رومانی، که عقیق قرمز هستند.

عقیق یمنی خیلی زود وارد اروپا شد. در نوشته‌ها‌ی ارسطو (384-322 قبل از میلاد) بیان شده است که بهترین عقیق از یمن آورده شده است. در کتاب Crowns of the Kings of Himyar (پادشاهی هیماریا، یکی از پادشاهی‌ها‌ی باستان یمن بوده است)، اثر وهب بن منبه (655-728 میلادی) آمده است که: شیداد بن عمر، از قوم عاد، قصر خود را از سنگ‌های عقیق ساخته بود.

شایان ذکر است که عقیق یمنی نه تنها در بازار محلی فروخته می‌شود، بلکه در شبه جزیره عربستان، کشورهای اطراف خلیج فارس از جمله ایران و سایر کشورها هم بازار پررونقی دارد. چندین سال است که بازار عقیق در یمن به دلیل اخلال در گردشگری و وخامت بازار تجاری، در کنار فروپاشی اقتصادی در حال از بین رفتن است. جنگ فعلی و نیاز به تأمین مایحتاج تحت شرایط محاصره، این هنر و صنعت زیبا و باستانی را از بین برده است.

بیشتر بخوانید: تشخیص عقیق اصل

تاریخچه سنگ عقیق در اسلام

عقیق جزو پنج سنگی است که در اسلام به استفاده از آن بسیار توصیه شده است و مهم‌ترین سنگ قیمتی در اسلام قلمداد می‌شود. گفته شده است که پیامبر اسلام حضرت محمد (ص) انگشتر نقره‌ای در دست راست خود داشتند که مزین به سنگ حبشی (نوعی عقیق) بوده است و انگشتر عقیق را برای بزرگداشت برکناری بت‌ها از مسجد جامع مکه در سال 630 شمسی در دست راست خود می‌کردند. به تبعیت از ایشان، تا به امروز بسیاری از مسلمانان از جمله روحانیون شیعه و سنی همین کار را انجام می‌دهند.

سنگ عقیق از اهمیت بسزایی در‌ اندیشه اسلامی برخوردار است و استفاده از آن برای مردان و زنان بسیار توصیه شده است. این سنگ بیشتر به دلیل اهمیتی که پیامبر اکرم حضرت محمد (ص) و امامان معصوم (علیهم السلام) برای آن قائل هستند، توسط شیعیان پوشیده می‌شود و همچنین مورد استفاده مسلمانان در سراسر جهان است. از نظر مسلمانان، سنگ عقیق یمنی که از یمن سرچشمه می‌گیرد، محبوب‌ترین سنگ محسوب می‌شود.

از حضرت محمد (صلی الله عليه و آله) روایت شده است که به حضرت علی (ع) فرموده‌اند:

“(يا علی!) همانا عقيق اولين كوهی است كه به ربوبيت خدای متعال، نبوت من، وصی بودن تو، امامت فرزندانت، اختصاص داشتن بهشت به پيروان تو و اختصاص آتش به دشمنان تو شهادت داده است.”

در روایت آمده است که امیرالمؤمنین، حضرت علی (ع) انگشتری عقیق را برای دفع دشمنان و بلاها در دست می‌کرد. (حلیه‌المتقین، فصل سوم، ص ۳۲)

در حدیث معتبر دیگری از حضرت صادق (علیه‌السلام) منقول است که:

“انگشتری عقیق در دست کنید که مبارک است و امید هست که عاقبت صاحبش مقرون به خیر و نیکی شود.”

از بشیر دهان _ یکی از یاران امام جعفر صادق(ع)_ روایت شده است که می‌گوید:

به امام باقر علیه السلام عرض کردم: «چه نگینی برای انگشترم انتخاب کنم؟» فرمود:

“چرا عقیق سرخ و زرد و سفید را انتخاب نمی‌کنی؟ اینها در بهشت، سه کوهند. معدن عقیق سرخ در بهشت در کنار خانه رسول خدا است، معدن عقیق زرد در کنار خانه فاطمه (علیهاالسلام) و معدن عقیق سفید در کنار خانه امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام).

پای هر کوهی رودی روان است از برف سردتر، از عسل شیرین‌تر و از شیر سفیدتر که جز محمد و آل محمد و شیعیانشان از آن نمی‌نوشند. هر سه رود از حوض کوثر سرچشمه می‌گیرند و به یک جا می‌ریزند. این کوه‌ها‌ی سه‌گانه خداوند را تسبیح و برای دوستان آل محمد استغفار می‌کنند. شیعیان آل محمّد هر یک از این سه عقیق (سرخ، زرد، سفید) را به انگشت خود کنند، جز خوبی و نیکویی و فراوانیِ روزی و امنیت از بلاها و شر پادشاه ستمگر و انچه که مایه ترس آدمی است نخواهند دید.”

امام صادق (عليه‌السلام) می‌فرمایند:

“هر كس انگشترى داشته باشد كه نگين آن عقيق باشد، فقير نخواهد شد و مقدر او جزو بهترين تقديرات نخواهد بود.”

همچنین در سندی متصل به امام صادق (عليه‌السلام) آمده است:

“انگشترى عقيق مايه‌ ايمنى در سفر است.”

امام نهم شیعیان، امام محمدتقی (علیه‌السلام) فرموده‌اند:

“عقیق فقر را از بین می‌برد و اختلافات را در قلب فرد حل می‌کند.”

امام رضا (علیه‌السلام) درباره یکی از خواص عقیق می‌فرماید:

“به دست کردن انگشتر عقیق، فقر را از بین می‌برد و دست کردن آن نفاق را هم نابود می‌کند.”

اهمیت انگشتر عقیق زنانه از دیدگاه اسلام و روایات

در روایات اسلامی، سنگ عقیق از ارزش و فضیلت بالایی برخوردار است و استفاده از آن توسط بانوان نیز توصیه شده است. گفته شده که انگشتر عقیق زنانه می‌تواند برکات و آرامش روحی به همراه آورد و محافظت از فرد در برابر انرژی‌های منفی و بلاهای روزمره را افزایش دهد. همچنین عقیق به عنوان نماد استقامت، شجاعت و زیبایی در فرهنگ اسلامی شناخته شده و بانوان با به‌دست داشتن این انگشتر، هم از نظر ظاهری و هم از نظر معنوی از تأثیرات مثبت آن بهره‌مند می‌شوند.

اهمیت انگشتر عقیق مردانه از دیدگاه اسلام و روایات

پیامبر اسلام (ص) بارها به استفاده از انگشتر عقیق مردانه توسط آقایان توصیه کرده‌اند و آن را سبب افزایش عزت، شجاعت و موفقیت در زندگی و امور شخصی می‌دانسته‌اند. این انگشتر نه تنها به عنوان جواهری زیبا برای مردان مطرح است، بلکه به عنوان نماد برکت، سلامت و حفاظت معنوی نیز شناخته می‌شود و مردانی که انگشتر عقیق به دست می‌کنند، از آرامش خاطر و انرژی مثبت آن بهره‌مند می‌شوند.

سخن پایانی

تاریخچه عقیق سفری شگفت‌انگیز از دل آتشفشان‌ها به قلب باورها و تمدن‌های بشری است. این سنگ از یک سو در دستان صنعتگران یونانی، رومی و یمنی به آثار هنری و زیورآلات باشکوه تبدیل شده و از سوی دیگر، در فرهنگ غنی اسلامی جایگاهی فراتر از یک گوهر زینتی یافته و به نمادی از ایمان، برکت و ایمنی مبدل گشته است. پیشینه عقیق به ما نشان می‌دهد که چگونه یک سنگ می‌تواند هم به دلیل زیبایی لایه‌لایه و رنگارنگ خود و هم به واسطه ارزش‌های معنوی عمیقی که به آن نسبت داده شده، در طول قرن‌ها محبوب و مورد احترام باقی بماند و پیوندی ناگسستنی میان طبیعت، هنر و اعتقادات انسان برقرار کند.

منبع ++++