همه چیز درباره یاقوت، پیشینه تاریخی، باورهای عجیب و کاربرد در جواهرات

داستان واقعی یاقوت از کجا آغاز شد؟ یاقوت، یکی از شگفت‌انگیزترین گوهرهای جهان، از دیرباز نماد عشق، قدرت و شکوه پادشاهی بوده است. از تاج‌های سلطنتی تا حلقه‌های ازدواج، حضور درخشان آن همواره بیانگر جلال و اصالت است. این سنگ درخشان با رنگ‌های سرخ و کبودش، هزاران سال است که دل انسان‌ها را شیفته کرده است. در این مقاله از بلاگ جواهرات شرافت، به تاریخچه‌ یاقوت، نام‌گذاری و باورهای باستانی پیرامون یاقوت می‌پردازیم تا بدانیم چرا این گوهر تا امروز چنین جایگاه باشکوهی در دل تاریخ دارد. پس تا انتها همراه ما باشید.

علت نامگذاری یاقوت چیست؟

یاقوت سرخ و سفایر هر دو از خانواده کروندوم هستند، بنابراین از نظر ترکیب شیمیایی و فیزیکی کاملاً مشابه هستند. آنچه این دو گوهر ارزشمند را از هم متفاوت می‌کند رنگ منحصر به فرد هر کدام است. در ادامه به توضیح اجمالی درباره علت نامگذاری هر یک از انواع یاقوت به طور جداگانه می‌پردازیم.

• یاقوت سرخ: یاقوت سرخ از کلمه لاتین ruber به معنای قرمز  گرفته شده است. صفت لاتین قرون وسطایی “rubinus” نیز از “ruber” برگرفته شده و در ابتدا به عنوان نامی برای کرندوم قرمز مورد استفاده قرار می‌گرفت و به مرور زمان از rubinus به ruby تغییر کرد.
• سفایر (یاقوت کبود): ریشه واژه Sapphire یا یاقوت کبود را می‌توان در کلمه فرانسوی قدیمی ‌safir یافت که احتمالاً از واژه لاتین sapphirus و یونان باستان sáppheiros برگرفته شده است؛ چرا که به نظر می‌رسد یونانیان از این کلمه برای اشاره به سنگ آبی دیگری – یعنی لاجورد – استفاده می‌کردند. کلمه یاقوت کبود در عبری به معنی “کامل” است و از منشأهای احتمالی این کلمه، کلمه سانسکریت sanipriya است که اشاره به سنگی تیره رنگ و مقدس برای زحل داشته است.

تاریخ و محل اکتشاف انواع یاقوت در جهان

تاریخ اکتشاف و استخراج یاقوت دارای قدمت بسیار کهنی است. ابزارهای معدنکاری مربوط به عصر حجر و عصر مفرغ که در مناطق استخراج (معدن) یاقوت یافت شده، نشان دهنده قدمت استخراج یاقوت از زمان‌های دور است.

تاریخچه کشف یاقوت سرخ در جهان

یاقوت سرخ از جمله سنگ‌های قیمتی باستانی است که ریشه‌های آن به هزاران سال پیش بازمی‌گردد. یکی از معروف‌ترین معادن این سنگ، ناحیه‌ی موگوک در برمه (میانمار کنونی) است که از دوران پارینه‌سنگی محل سکونت انسان بوده است. شواهد نشان می‌دهد ساکنان اولیه احتمالاً از یاقوت‌های طبیعی برای تزئین یا طلسم‌های شخصی استفاده می‌کردند.

با وجود محدودیت‌های تاریخی و سیاسی در میانمار، اطلاعات باستان‌شناسی درباره‌ی کاربردهای اولیه‌ی یاقوت محدود باقی مانده است. در همین دوران، کروندوم‌های قیمتی سریلانکا نیز به عنوان یکی از منابع مهم شناخته شدند و در متون یونانی و رومی به «سنگ‌های آتشین» تشبیه شده‌اند.

در جدول زیر به بررسی سیر تحول یاقوت در ادوار مختلف پرداخته‌ایم:

در نتیجه، شناخت علمی یاقوت سرخ طی قرن‌ها تکامل یافت تا سرانجام در حدود سال ۱۸۰۰ میلادی مشخص شد که یاقوت سرخ و یاقوت کبود هر دو از خانواده کرندوم هستند. امروزه این سنگ نه‌تنها به‌عنوان یکی از درخشان‌ترین سنگ‌های قیمتی شناخته می‌شود، بلکه نمادی از شجاعت و انرژی درونی نیز محسوب می‌شود.

بیشتر بخوانید: راهنمای خرید انگشتر یاقوت سرخ

تاریخچه ورود یاقوت‌ سرخ بهسازی شده و مصنوعی

اختراع لوله گاز نقطه‌ی عطفی در تاریخ علم سنگ‌های قیمتی بود. این فناوری امکان دسترسی به دماهای بسیار بالا را فراهم کرد و زمینه‌ساز ساخت یاقوت مصنوعی شد. E.D. کلارک در یکی از نخستین آزمایش‌ها، دو یاقوت طبیعی را با حرارت لوله گاز ذوب و به یک مهره شفاف تبدیل کرد.

در قرن نوزدهم، شیمیدانان اروپایی با الهام از این تجربه، تلاش برای بازتولید یاقوت را آغاز کردند:

• ادموند فرمی در موزه تاریخ طبیعی پاریس، با استفاده از روش «شار» توانست کریستال‌های ریز یاقوت بسازد.
• آگوست ورنویل، شاگرد او، با توسعه روش خود (فرآیند ورنویل)، موفق به تولید نخستین یاقوت مصنوعی تجاری شد.

هم‌زمان، استخراج گسترده از معدن موگوک میانمار باعث ورود حجم زیادی از یاقوت طبیعی به اروپا شد. در قرن بیستم نیز با پیشرفت روش‌های حرارتی و پرکننده، امکان بهسازی یاقوت‌ فراهم شد؛ هرچند بسیاری از آن‌ها منشأ مصنوعی داشتند.

محل اکتشاف و تاریخچه سفایر

یاقوت کبود (Sapphire) گونه‌ای از کانی کرندوم است که وقتی رنگ آن غیر از قرمز باشد، با این نام شناخته می‌شود. رنگ آبیِ عمیق نماد اصلی آن است، اما یاقوت کبود در رنگ‌های زرد، صورتی و سبز نیز یافت می‌شود. سختی بالا، درخشش خیره‌کننده و نماد قدرت و ایمان، این سنگ را از دوران باستان تا امروز در ردیف گوهرهای سلطنتی قرار داده است.

در دوران باستان، مردم باور داشتند یاقوت کبود از صاحب خود در برابر حسادت و بیماری محافظت می‌کند. از سریلانکا تا ایران و از مسیرهای تجاری هند تا مدیترانه، این گوهر آسمانی جایگاه ویژه‌ای در فرهنگ‌ها و دربارها داشته است. در جدول زیر به بررسی سیر تحول یاقوت کبود در ادوار مختلف پرداخته‌ایم:

در عصر جدید، یاقوت کبود همچنان یکی از محبوب‌ترین سنگ‌ها برای ساخت انگشترهای سلطنتی و جواهرات لوکس است. زیبایی و دوام آن، نماد وفاداری و ایمان محسوب می‌شود و همین ویژگی‌ها باعث شده جایگاهش در میان گوهرهای قیمتی، همیشگی باقی بماند.

اگر شما نیز به دنبال انگشتری جاودانه و اصیل هستید، انگشتر یاقوت همان انتخابی است که وفاداری، ایمان و پایداری عشق را یک‌جا در خود دارد.

تاریخچه ورود یاقوت‌ کبود بهسازی شده و مصنوعی

با آغاز قرن بیستم، پدیده جدیدی وارد بازار شد: یاقوت کبود مصنوعی. آگوست ورنوئیل (1856-1913)، یک سنگ‌شناس فرانسوی، موفق شد در آزمایشگاه خود کرندوم بلورین ایجاد کند. بیشتر یاقوت‌ها‌ی کبود مصنوعی تا به امروز، با استفاده از روش Verneuil ایجاد شده‌اند؛ گرچه روش‌ها‌ی دیگری برای سنتز یاقوت کبود کشف شده است.

به طور کلی، عملیات حرارتی اجازه داد ‌‌سنگ‌های بی‌کیفیت به ‌‌سنگ‌های قیمتی زیبا و قابل فروش تبدیل شوند. معدنچیان یاقوت کبود قادر به فروش مواد بی‌کیفیت با قیمت‌ها‌ی بهتر شدند که باعث تقویت صنعت معدن شد. یاقوت کبود رنگ پریده و نیمه شفاف سریلانکا را می‌توان با عملیات حرارتی به یک سفایر آبی زیبا تبدیل کرد. در نتیجه، دهه 1970 شاهد افزایش چشمگیر ‌‌سنگ‌های آبی سریلانکا بود.

معرفی ذخایر و معادن انواع یاقوت

هر دو گوهر یاقوت سرخ و یاقوت کبود از نظر خاستگاه زمین‌شناسی بیشتر در محدوده‌های دگرگونی یافت می‌شوند. سنگ مادر این گوهرها دولومیت است. از آنجایی که استخراج از معادن اولیه مقرون به صرفه نیست، معمولاً استخراج از معادن ثانویه (رسوبات پلاسری) انجام می‌گردد. در زیر به معرفی مهمترین منابع و ذخایر جواهر یاقوت می‌پردازیم و پیش از هر چیز، تمایز رنگ این گوهر پربها را در کشورهای مختلف بررسی خواهیم کرد.

یاقوت سرخ

یاقوت سرخ در سراسر جهان استخراج می‌شود. تاریخچه یاقوت در جهان به افغانستان، برمه (میانمار کنونی)، پاکستان، ویتنام، استرالیا، هند، سریلانکا، روسیه و ایالات متحده بازمی‌گردد که بهترین یاقوت‌ها را دارند.

یاقوت‌ها‌ی برمه‌ای بهترین یاقوت‌ها‌ی جهان هستند. اعتقاد بر این است که 95 درصد یاقوت‌های فروخته شده در بازارهای جواهرات جهان از برمه، کشور جنوب شرقی آسیا که اکنون به عنوان میانمار شناخته می‌شود، وارد می‌شوند.

یاقوت سرخ و یاقوت کبود از سنگ معدنی کروندوم تشکیل می‌شوند. رنگ هر دو سنگ ناشی از ناخالصی‌ها‌ی اضافی موجود در آنها است. یاقوت سرخ، بسته به میزان کروم و آهن موجود در آن، می‌تواند سایه‌ها‌ی مختلف قرمز داشته باشد. یاقوتی که در معادن استرالیا، هند، روسیه و ایالات متحده یافت می‌شود، دارای رنگ قرمز تیره‌تری نسبت به یاقوت سرخ روشن تولید شده در میانمار است.

گارنت‌ها‌ی ظریف استخراج شده در ایالات متحده آمریکا به عنوان یاقوت سرخ آمریکایی شناخته می‌شوند. اصطلاح “یاقوت آمریکایی” در واقع به گارنت‌ها گفته می‌شود. بسیاری از آن‌ها بسیار ریز هستند که در آریزونا، نیومکزیکو و کلرادو یافت می‌شوند. یاقوت سرخ واقعی در ایالات متحده، به ویژه در کارولینای شمالی، جورجیا و وایومینگ یافت می‌شود.

سفایر (یاقوت کبود)

از مهم‌ترین معادن استخراج یاقوت کبود در جهان سریلانکا، میانمار، تایلند، ویتنام و لائوس هستند. اما برخی از جالب‌ترین رنگ‌های یاقوت کبود حاصل استخراج یاقوت کبود در آفریقا است. کشورهای تانزانیا، کنیا، نیجریه و ماداگاسکار از جمله مهم‌ترین منابع استخراج یاقوت کبود در آفریقا هستند.

برخی از برجسته‌ترین یاقوت‌های کبود از منطقه آسیای مرکزی پدید آمده‌اند. معادن کشمیر و معادن موجود در افغانستان و پاکستان، باعث افزایش علاقه مجدد به یاقوت کبود در آسیای میانه شده است.

استرالیا در اواسط قرن نوزدهم به یکی از معادن مهم استخراج یاقوت کبود تبدیل شد. امروزه این کشور خیره کننده‌ترین یاقوت کبودهای موجود در بازار را تولید می‌کند.

مونتانا یکی از معدود مناطق آمریکای شمالی برای استخراج یاقوت کبود است که می‌توان یاقوت کبودهای فوق‌العاده خاص ایالات متحده که اغلب به رنگ‌ها‌ی سبز مایل به آبی و آبی مایل به سبز هستند را در آنجا پیدا کرد.

بیشتر بخوانید: راهنمای خرید انگشتر یاقوت کبود

بهترین نوع رنگ انواع یاقوت در جهان

حضور ناخالصی‌ها در بافت گوهرها یکی از مهم‌ترین عوامل ایجاد رنگ‌های مختلف در سنگ‌ها است. برای مثال حضور فلزات آهن، وانادیوم، تنیتانیوم و کروم در ظرفیت‌های مختلف باعث ایجاد تنوع رنگی متفاوتی در یاقوت کبود شده‌است. این داستان به صورتی دیگر درباره یاقوت سرخ نیز صدق می‌کند. نگین یاقوت سرخ بسته به درصد حضور عنصر کروم و تا حدودی آهن بازه گسترده‌ای از انواع رنگ قرمز را ایجاد می‌کند. در جدول زیر به بررسی تنوع رنگی یاقوت سرخ و کبود می‌پردازیم:

بهترین یاقوت برای کدام کشور است؟

به طور کلی، وقتی صحبت از «بهترین یاقوت» در جهان می‌شود، اولین نامی که جواهرشناسان به زبان می‌آورند یاقوت برمه‌ای است. معادن قدیمی موگوک در میانمار (برمه سابق) قرن‌هاست که مشهورترین یاقوت‌های سرخ دنیا را با رنگی عمیق، زنده و اشباع‌شده تولید می‌کنند؛ رنگی که در بازار جهانی به آن «خون کبوتری» یا Pigeon Blood گفته می‌شود. این نوع یاقوت به دلیل شفافیت بالا، درخشش مخملی و کمیاب بودن، در حراجی‌ها و مجموعه‌های سلطنتی بالاترین قیمت‌ها را به خود اختصاص می‌دهد.

معرفی بزرگ‌ترین و معروف‌ترین یاقوت‌های جهان

یکی از معروف‌ترین یاقوت‌ها‌ی کبود در جهان، سفایر آبی است که به عنوان انگشتر یاقوت زنانه پرنسس دایانا شناخته می‌شود و اکنون کیت میدلتون آن را می‌پوشد. این سنگ قیمتی به دلیل رنگ آبی عمیق و درخشان خود، همواره مورد توجه سلطنتی‌ها و مجموعه‌داران بوده است. از جمله ویژگی‌های آن:

• حلقه نامزدی پرنسس دایانا؛
• رنگ آبی عمیق و یکنواخت.

یاقوت کبود دیگری که متعلق به خانواده سلطنتی است، Stuart Sapphire نام دارد. این سنگ بیضی شکل با وزن 104 قیراط (20.8 گرم) در تاج سلطنتی قرار دارد که در سال 1937 برای پادشاه جورج چهارم طراحی شد و اکنون متعلق به ملکه الیزابت دوم است. یاقوت کبود سنت ادوارد نیز همراه با 15 یاقوت کبود دیگر در بالای تاج جای گرفته است. از جمله ویژگی‌های آن:

• 104 قیراط با شکل بیضی؛
• بخشی از تاج سلطنتی؛
• ارزش تاریخی و سلطنتی بالا.

یکی از نادرترین انواع یاقوت، ستاره هند (Star of India) است. این سنگ 563 قیراطی (112.6 گرم) بزرگ‌ترین یاقوت کبود ستاره‌ای با کیفیت جهان محسوب می‌شود. ستاره هند بیش از 300 سال پیش در سریلانکا کشف شد و قدمت آن به حدود 2 میلیارد سال پیش بازمی‌گردد. هنوز یاقوت‌های باارزش در شن و ماسه‌های رودخانه‌ای سریلانکا یافت می‌شوند و این سنگ در سال 1900 توسط J.P. Morgan به موزه تاریخ طبیعی نیویورک اهدا شد. از جمله ویژگی‌های آن:

• بزرگ‌ترین یاقوت کبود ستاره‌ای؛
• با قدمت بیش از 2 میلیارد سال، محل کشف سریلانکا.

گاهی اوقات یاقوت کبود دارای نوارهای رنگی در خود است. نمونه‌ای از این نوع، سفایر Tomahawk Tiger است که 85 قیراط (17 گرم) وزن دارد و در نهر توماهاوک در کوئینزلند کشف شد. این سنگ زرد با نوارهای آبی در سال 2010 به قیمت یک میلیون دلار به یک مجموعه‌دار آمریکایی فروخته شد. از جمله ویژگی‌های آن:

• دارای نوارهای زرد و آبی؛
• اکتشاف در کوئینزلند؛
• با قیمت یک میلیون دلار.

یکی دیگر از مشهورترین یاقوت‌های استرالیایی، ستاره سیاه کوئینزلند (Black Star of Queensland) است. این یاقوت 733 قیراطی (146.6 گرم) در دهه 1930 توسط یک پسر 12 ساله کشف شد و خانواده او تا سال‌ها از ارزش واقعی آن بی‌خبر بودند و آن را به عنوان کلون درب منزل استفاده می‌کردند. این نگین سیاه دارای خطوط سفید در سطح خود است که شکلی ستاره‌ای ایجاد می‌کند و در یک رکاب فلزی نقره‌ای سوار شده است.

• یاقوت سیاه با خطوط سفید؛
• اکتشاف در استرالیا؛
• با شکل ستاره‌ای.

تاریخچه سنگ یاقوت در ایران

ایران در زمينه ذخاير و منابع معدنى، از کشورهاى غنى جهان محسوب می‌شود. يکى از اين منابع ارزشمند، انواع سنگ‌ها‌ى قيمتى و نيمه قيمتى است؛ اما علیرغم وجود پتانسيل‌ها‌ى معدنى بسيار خوب، سهم ايران در استخراج، بهره‌برداری و صادرات آن بسيار ناچيز است. اولین معدن یاقوت کبود در استان همدان کشف شده است. پروانه بهره‌برداری آن صادر شده و بهره‌برداری از سوی بخش خصوصی انجام خواهد شد، اما مشکلی که در این حوزه وجود دارد، نبود حمایت مالی برای تسریع بخشیدن فعالیت‌هاست.

سخن پایانی

یاقوت، ترکیبی از راز، تاریخ و انرژی درونی زمین است. چه یاقوت سرخ باشکوه برمه و چه یاقوت کبود آرام‌بخش سریلانکایی باشد، هر یک در خود داستانی را پنهان کرده‌اند. در دنیای جواهرات، یاقوت فقط یک سنگ قیمتی نیست؛ بلکه نمادی از جاودانگی، وفاداری و اصالت است. اگر قصد خرید یا آشنایی بیشتر با انواع جواهرات یاقوت از جمله انگشتر یاقوت مردانه را دارید، بهتر است با شناخت تاریخ و ویژگی‌های این سنگ، انتخابی درست داشته باشید.

منبع ++